Komt de oorlog als de missie weg is?

Fotojournalist Pierre Crom was deze week bij de bergingsmissie in Oekraïne en hield een dagboek bij, in woord en beeld.

Zondag 16 november

Langzaam komt de MH17-bergingsmissie in beweging. Rond half acht ’s ochtends vertrekt de stoet uit Donetsk richting Grabovo. Voorop rijdt een voormalige Oekraïense politiewagen. De stoet bestaat verder uit politieagenten, waarnemers van de OVSE, voormalige Berkoet (oproerpolitie), Nederlandse forensisch experts, Nederlandse onderzoekers van de politie, Nederlandse veiligheidsexperts en pro-Russische Oekraïense reddingswerkers. Net buiten de stad sluiten een vrachtwagen en een hijskraan aan. Er is veel belangstelling van internationale media, zij maken de stoet twee keer zo lang.

Op de rampplek beginnen de bergingswerkzaamheden na kort overleg met de pro-Russische reddingswerkers. Grote vliegtuigonderdelen worden in stukken gezaagd, als eerste het landingsgestel. Bewapende rebellen proberen met armgebaren en geschreeuw de nieuwsploegen op afstand te houden. We proberen door te lopen en dat laten ze, uiteindelijk, gebeuren. Een drone van een Russische zender maakt opnames boven de rampplek.

Als de eerste vrachtwagen is volgeladen met brokstukken van het vliegtuig, vertrekt die naar een houtzagerij in het nabijgelegen Torez. Daar worden de resten overgeheveld in treinwagons. Intussen is de tweede vrachtwagen in Grabovo volgeladen, die vertrekt zodra de eerste terugkomt. Op het oog verloopt het werk efficiënt en de communicatie tussen alle partijen – soms met handgebaren – lijkt soepel. De gevechten in de omgeving gaan door. We horen een explosie. De OVSE meldt dat op slechts 1.500 meter afstand een mortiergranaat is neergekomen. De bergingsmissie vertrekt rond half vier ’s middags.

Maandag 17 november

Donetsk, half acht ’s ochtends. De bergingsmissie vertrekt opnieuw onder begeleiding van de OVSE, Berkoet en separatistische politieagenten. Vandaag zijn mijn assistent en ik de enige vertegenwoordigers van de media. Boven de stoet vliegen honderden kraaien, opgeschrikt door de loeiende sirene. Bij een wegblokkade wordt de missie door ongeveer twintig rebellen met een handgebaar begroet. Eenmaal aangekomen in Grabovo weet iedereen wat er moet gebeuren. De vliegtuigonderdelen worden in stukken gezaagd en op de vrachtwagen getakeld. Het werk verloopt geroutineerd. Twee Berkoet-agenten vergezellen mij, ik ben alleen en krijg daardoor al hun aandacht: ‘niet naar links, niet naar rechts, niet naar achter niet naar voren, bevel is bevel’. Ik verzet me door verder te lopen en dwing zo bewegingsvrijheid af. Bij het zagen spatten de vonken van de staart van het wrak. In Grabovo liggen nu geen grote vliegtuigonderdelen meer. Alleen de oorlog blijft. Een bewoonster vraagt zich af wat er zal gebeuren nu de resten van het vliegtuig zijn geborgen. Zullen de artilleriegevechten opnieuw het dorp bereiken? Van de ongeveer 750 bewoners is iedereen gewoon thuis gebleven.

Dinsdag 18 november

De straatverlichting gaat om exact tien over zeven ’s ochtends uit in Donetsk. Samen met mijn assistent rij ik naar het luxe hotel waar de deelnemers aan de MH17-bergingsmissie verblijven. De missie wordt vandaag opnieuw begeleid door zwermen kraaien in de koude, grijze lucht. Zand uit de zandzakken van de verlaten wegblokkades waait over de weg. Dit gebied is volledig in handen van pro-Russische rebellen.

De eerste sneeuw is inmiddels gevallen. In Grabovo zijn de velden met gedroogde zonnebloemen bevroren. De bergingsmissie concentreert zich vandaag op het gebied rond een kippenboerderij en het omringende bosgebied. Al drie dagen achtereen zijn op deze plek menselijke resten gevonden. Hoog in een kale struik hangt een schoen. Mijn dochter van 12 draagt precies hetzelfde model in dezelfde kleur. Een pro-Russische reddingswerker vindt mini-klompjes in het veld, een souvenir uit Amsterdam.

Het is tijd om te lunchen en de plaatselijke reddingswerkers maken er een feestje van. Iedereen heeft iets lekkers mee genomen, kip, worst, augurken, spek, eieren en wodka. Wij verlaten de bergingsmissie in Grabovo en gaan op weg naar de plaats waar de cockpit is gevonden, in Rozsipne. Daar blijkt dat er is gerommeld met de resten. Ik zie het omdat ik hier drie weken geleden ook al was. Een pilotenstoel is verplaatst. Twee lokale pro-Russische rebellen vinden mij verdacht en sturen me weg, ondanks mijn accreditatie uit Donetsk. We rijden van Rozsipne naar Petropalovka. Een rij containers voor handbagage hangt in een boom, bij de kinderspeelplaats. Midden op de weg liggen resten. Een vrouw fietst eromheen.

Woensdag 19 november

Mijn assistent Igor hoort vandaag voor het eerst over de verijdelde aanslag op Koenders, onze minister van Buitenlandse Zaken die anderhalve week geleden in het gebied was. Igor moet er hard om lachen. De propagandaoorlog tussen Kiev en Moskou bereikt een hoogtepunt, vindt hij. Twee bewakers houden me bij het begin van het terrein tegen. Ik mag er vandaag niet bij zijn. Een bericht naar de OVSE levert niets op. Ik grijp mijn kans wanneer een deel van de bergingsmissie een bos net buiten het veld gaat doorzoeken en loop mee. Reddingswerkers vinden een tas en een schrift. Een Nederlandse expert buigt zich over de vondst. De bewaker pakt het schrift op en gooit het weer weg. Het zijn instructies voor een gebed in het Engels en Maleisisch. De tas blijft ook liggen.

Ik vraag me af hoe het gebied eruitziet dat nog niet door de missie is doorzocht. We rijden die kant op. Het is een gevaarlijke plek in het noordwestelijke deel van het rampgebied. Het Oekraïense leger neemt Dmitrovka dagelijks onder vuur, vanuit Nikisjine. De mist beperkt het zicht tot 50 meter. De weg en velden zijn getroffen door raketten. Het voelt onveilig, wat doe ik mijn assistent aan? We vertrekken. Eenmaal terug in Grabovo tref ik de burgemeester die de rampplek inspecteert. Het bevel uit Donetsk is om alle achtergebleven resten op te ruimen maar alleen de grote stukken zijn geborgen. Grabovo is nog bezaaid met honderden fragmenten van het gecrashte vliegtuig. De burgemeester nodigt ons uit voor koffie bij hem thuis. Zijn kleindochter slaapt in een wieg op de binnenplaats, zijn dochter is aan het koken. De burgemeester haalt zijn gitaar en zingt Russische liedjes. De zorgen zijn even weg.

Donderdag 20 november

Hier in Donbas gaat het niet om welke auto je hebt, maar om wie de chauffeur is. Mijn assistent Igor kent alle wegen en heeft connecties. Vandaag werkt de bergingsmissie in Rozsipne, waar resten van de cockpit terecht zijn gekomen. Wij worden op afstand gehouden. Na tien minuten haalt een Nederlandse beveiliger ons op, we mogen van dichtbij fotograferen.

De omgeving is bezaaid met rommel, alsof het vliegtuig uit elkaar is gespat. Er was veel vracht in dit gedeelte van het vliegtuig. Het rampgebied is massaal geplunderd, vertelden bewoners in de omgeving. De stokken waarmee de vindplaats van slachtoffers eerder werden gemarkeerd, liggen er nog. Separatistische reddingswerkers zagen het wrak in stukken. Een kraanmachinist takelt brokstukken op de vrachtwagen. Na een paar uur is de voorkant van de cockpit aan de beurt – door de raampjes is hij goed herkenbaar. Sporen van projectielen zijn duidelijk zichtbaar.

Het geluid van een motor. Op hoge snelheid rijdt een modern gepantserd voertuig door het veld. Een lid van de oproerpolitie rent naar het busje om zijn bazooka op te halen. Vals alarm, het is een militair voertuig van de separatisten.

Onder politiebegeleiding rijdt een volle vrachtwagen richting Torez. Ook wij vertrekken naar de houtzagerij. Uit het niets staan ineens twee rebellen voor de auto. Een derde in de struiken, zijn wapen op ons gericht. Na kort overleg mogen we doorrijden. Op het perron in Torez liggen grote brokstukken die niet in de wagons passen. Twee agenten in burger vragen, opnieuw, om legitimatie. Twee uur later zijn we terug in in Donetsk. Morgen gaat de missie verder.