Een rivier dwars door de Afsluitdijk

Iedereen is blij met een gat in de Afsluitdijk waardoor vissen ongehinderd heen en weer kunnen zwemmen.

Een lange, slingerende rivier zal de zoute Waddenzee en het zoete IJsselmeer verbinden. De oevers zijn begroeid met kweldervegetatie. Bij hoogwater stroomt de rivier richting zoet, bij laagwater richting zout. En in de rivier zwemmen vissen: spiering, houting, zeeforel, zalm, paling. Ze zullen ongehinderd van hun geboorteplek naar hun opgroeigebied zwemmen, en later weer teruggaan om te paaien.

Dit is het toekomstbeeld voor een nieuwe passage, dwars door de Afsluitdijk heen. En die verbinding komt er. Dat maakten de initiatiefnemers vandaag officieel bekend bij het Kornwerderzand, de plek op de Afsluitdijk waar de ‘vismigratierivier’ komt te liggen.

„Aanleiding is de geplande vernieuwing van de Afsluitdijk, vanaf 2016”, vertelt Wouter van der Heij van de Waddenvereniging, een van de organisaties die het plan bedachten. „Die kans willen we graag aangrijpen om ook de natuur en de recreatie in het gebied te verbeteren.” En de natuur kan wel een oppepper gebruiken, vertelt de bioloog. Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932 veranderde de toenmalige Zuiderzee radicaal. Het water werd zoet en vissen konden niet meer van en naar de Waddenzee zwemmen.

„Een ecologische ramp”, zegt Van der Heij. „Veel vispopulaties stortten in. Bijvoorbeeld die van de spiering. Dat heeft ook een enorme impact op de visetende vogels – en op de visserij.” Verschillende partijen gingen daarom in 2012 om de tafel zitten: overheden, natuurorganisaties, beroeps- en sportvissers en het bedrijfsleven. „De belangen komen lang niet altijd overeen”, zegt Van der Heij, „maar nu was iedereen het verbazend snel eens.”

De rivier moet 55 miljoen euro gaan kosten, op een budget van 800 miljoen euro voor de vernieuwing van de Afsluitdijk. Het ministerie van Economische Zaken draagt 5 miljoen bij, de Postcodeloterij 2 miljoen, de beide provincies betalen mee. Er zijn ook goede kansen voor onder meer subsidies vanuit Europa. De betrokken overheden staan in elk geval garant voor de circa 15 miljoen euro voor een speciale doorgang in de Afsluitdijk. „Dat is best wel wat, hoor”, zegt Van der Heij, dat Rijkswaterstaat een gaatje in de dijk wil maken.”

Maar de Afsluitdijk wordt niet lek. „Er komt een waterkering in die doorgang”, vertelt Meinard Bos van de Dienst Landelijk Gebied, onderdeel van het ministerie van EZ. „Die kan dicht bij storm of springtij. Uitgangspunt is dat er geen druppel zout water in het IJsselmeer mag komen.” Het IJsselmeer is een belangrijk zoetwaterreservoir.

Maar hoe kan dat dan, als vissen vrij in en uit kunnen zwemmen? „De rivier wordt 4 tot 5 kilometer lang”, vertelt Bos, „waardoor je een heel geleidelijke overgang krijgt van zout naar zoet. Aan het IJsselmeereind is het water 100 procent zoet.” En voor geval van nood zit ook daar een sluis die dicht kan.

De aanleg van de vismigratierivier gaat in 2017 van start. In 2019 zwemmen de eerste vissen naar verwachting heen en weer. Belangrijk onderdeel van het project is een informatiecentrum voor bezoekers. „Dit wordt een plek waar we op een prachtige manier het verhaal van vistrek kunnen vertellen”, zegt Van der Heij. „We willen de trekkende vissen laten zien, misschien door een glazen doorkijk, of op een andere creatieve manier.”

Het is uitzonderlijk dat zo’n enorm project nauwelijks critici kent. „Iedereen is gebaat bij een gezonder IJsselmeer”, zegt Van der Heij. „Er zijn hooguit mensen die dit plan niet ver genoeg vinden gaan, en die het IJsselmeer liever weer helemaal brak zouden zien. Maar dat is politiek gezien niet realistisch.”

Bos vult aan: „Een enkeling zegt: kun je de bestaande sluizen niet gewoon bij het dagelijkse spuien iets langer openzetten. Maar dat geeft lang niet hetzelfde effect. Glasaal, jonge paling, kan bijvoorbeeld niet tegen die sterke stroom in zwemmen. In het nieuwe plan kunnen alle vissen 24 uur per dag doorzwemmen. Bovendien is het voor vissen beter als ze geleidelijk kunnen acclimatiseren.”