Ook zonder verzet werd geschoten

Onderzoek naar de Molukse treinkaping levert nieuwe feiten op. Voor de regering is de zaak gesloten, voor nabestaanden niet.

Foto’s ANP, GPD/Emile Groen, Nationaal Archief

Kan nu, zoals minister Jeanine Hennis-Plasschaert (Defensie, VVD) opperde, „eindelijk het hoofdstuk langzaamaan gesloten worden?” Is de kwestie van de treinkaping bij De Punt hiermee af?

Gisteren presenteerde Hennis samen met minister Ivo Opstelten (Justitie, VVD) archiefonderzoek dat zij lieten doen naar de afloop van de Molukse kapingsactie van 1977, waarbij zes gijzelnemers en twee gijzelaars werden doodgeschoten. De Tweede Kamer had daar om gevraagd na berichten dat de gijzelnemers doelbewust waren „geëxecuteerd”.

1 Welk nieuws bevat het rapport?

Vier van de zes gedode gijzelnemers schoten niet op de mariniers die op 11 juni 1977 de gekaapte trein bestormden. De enige vrouwelijke kaper was helemaal niet bewapend. Wat betreft de andere drie zijn „geen aanwijzingen” dat ze zich met hun wapens verzetten. Sommigen lagen op de grond terwijl ze werden doodgeschoten.

Dat staat haaks op de uitspraak van verantwoordelijk minister Van Agt (Justitie) destijds dat „mariniers in de trein geen schot gelost hebben op een gijzelnemer die zich niet door middel van een vuurwapen verzette”. Wat de latere premier zei, was dus niet waar, maar de ambtelijke onderzoekers hebben niet kunnen vaststellen of hij loog of niet beter wist.

Tot zijn verdediging zei minister Hennis dat de opdracht waarmee de mariniers, na gerichte beschietingen van de trein van buitenaf, de kapers tegemoet traden, niet verbood om op ongewapende gijzelnemers te schieten. Alleen wanneer zij zich „duidelijk waarneembaar hadden overgegeven” moest geen geweld meer worden gebruikt.

2 Waarom was niet alles al bekend?

Op 23 mei 1977 gijzelen Molukse jongeren een basisschool in Bovensmilde en een trein tussen Assen en Groningen, vlakbij De Punt. Ze willen afdwingen dat Nederland zich inzet voor een onafhankelijke Republiek der Zuid-Molukken (in Oost-Indonesië). Na bijna drie weken wordt een eind aan de acties gemaakt. Daarbij komen in de trein zes gijzelnemers en twee gegijzelden om het leven door militair vuur. Drie kapers worden gearresteerd en 49 gegijzelden bevrijd.

Destijds kwam niet alle informatie naar buiten, mede vanwege angst voor volgende gijzelingen of terreur. Het kabinet wilde de vijand niet wijzer maken dan die al was.

3 Hoe wordt de actie beoordeeld?

Hoewel toenmalig premier Joop den Uyl tien jaar na de beëindiging van de kaping sprak van een „executie”, heeft de regering dat altijd ontkend. Ook na dit onderzoek blijft dat de officiële vaststelling. „Het doel van het plan was de bevrijding en bescherming van de gegijzelde passagiers in de trein. De consequentie dat waarschijnlijk alle gijzelnemers zouden omkomen, werd aanvaard”, schrijven de bewindslieden. Geen executie dus.

Volgens het kabinet zijn bovendien „geen feiten of omstandigheden naar voren gekomen waaruit blijkt dat het besluit tot ingrijpen destijds onzorgvuldig, onvolledig of onjuist is geweest”. En de militairen handelden binnen hun opdracht.

4 Is de kwestie hiermee afgesloten?

Voor de regering lijkt de kous hiermee af, maar voor de nabestaanden zeker niet. De vader van de gegijzelde die per ongeluk werd doodgeschoten, is ontevreden. „Uiteindelijk is het nog steeds zo dat mijn dochter in de trein is gestapt en er dood weer is uitgekomen en daar heeft nog steeds niemand verantwoordelijkheid voor genomen of excuses voor gemaakt”, zegt Karel Monsjou.

Ook de Molukse gemeenschap reageert „heel teleurgesteld”. Het beeld dat buitensporig veel geweld is gebruikt, blijft. Molukse organisaties vinden het onverteerbaar dat het onderzoek alleen op basis van archiefmateriaal is gedaan. Zij roepen op tot een parlementaire enquête.

De advocaat die namens Molukse nabestaanden de Staat heeft aangeklaagd, is wel tevreden met het rapport. „Hun conclusies zijn anders, maar de feiten uit het onderzoek onderschrijven wat wij hebben gezegd”, zegt Zegveld. „Er zijn mensen van dichtbij beschoten die geen verzet boden. Dat zijn gewoon executies. Het is ronduit schokkend.”