Deze actie deugt wél

Het kan altijd, cynisch doen over liefdadigheid. Dat vindt Thomas de Veen misplaatst voor de actie tegen ebola.

Met gezelligheid kun je de wereld redden! Door samen een liedje te zingen! Even leek de Nederlandse Band Aid-poging maandag bij De Wereld Draait Door uit te draaien op zoiets simpels. De opwinding in de Amsterdamse studio leek aan te sturen op een zelfgenoegzame, suikerzoete climax. Hier was een zogenaamde all star band bijeen, die klaarstond voor zo’n laten-we-allemaal-stuk-voor-stuk-één-regeltje-zingen-liedje, voor het goede doel. Matthijs van Nieuwkerk deed retorische pogingen de studio niet over te laten koken, hij giechelde dat wat „we” hier deden toch maar „op onze mini-mini-mouse-schaal” was, maar intussen keken we wel nog even naar de filmpjes van illustere voorgangers. Bob Dylan en Michael Jackson hadden dit ook gedaan. En ja, zeker, de wereld was daar ietsje beter van geworden – ja toch?

O ja? Daar kon je ook een beetje kriebelig van worden. Wie werd beter van de warme vip-kerstgedachte? Van een stel zingende DWDD-huisvrienden? We zijn toch niet gek = Laten we niet meteen in kerstzwijm vallen.

Zo zat men klaar om zijn columnistenpen in het zuur te dopen en te verkondigen dat dit hele Band Aid wansmakelijk was en Bob Geldof een narcist, die paternalistisch en kolonialistisch over Afrika deed. En dat Band Aid zelfgenoegzaam en simplistisch was.

Toch was het goed dat DWDD de geschiedenis liet langskomen, want daardoor stond onze antenne scherp om de DWDD-Band Aid in de traditie te kunnen plaatsen. En daaruit bleek dat we bij DWDD iets anders hoorden dan we dachten. Nou ja, we hoorden het niet, want de artiesten blonken niet uit in articulatie.

Wat zongen ze precies? Het lied, een bewerking van Jan Rot, was beter dan het origineel. Nou, het was geen literaire vijfballenrecensie waard en ik ga het ook niet over de muzikale prestatie hebben. Het interessante was: het was eerlijker en rauwer dan het origineel. En dan vergelijk ik het met het origineel waarop DWDD zich nu baseerde (de versie die de internationale Geldofploeg dit weekend opnam), maar vooral met het origineelste origineel, uit de jaren tachtig. Want die tekst was inderdaad een tenenkrommend toonbeeld van paternalistisch wensdenken, van wij/zij- en zwart/wit-denken, van kolonialisme.

De poging de centraal-verwarmde westerling te wijzen op ‘a world outside your window’, bleek destijds het schetsen van een doembeeld van een ‘world of dread and fear, where the only water flowing is the bitter string of tears’, de tranen van zielige Afrikaantjes dus. Om het waterprobleem te laten doordringen, werd Afrika afgeschilderd als een continent waar niemand stromend water had. Het hongerbuikje bleef nét achterwege. En ook toen schaamde iedereen zich al voor het einde van het couplet: ‘Well, tonight thank God it’s them instead of you’.

Dodelijke tranen

De Engelse tekst was dit jaar beter. Op cruciale punten was die herschreven – het doembeeld was iets aangepast aan de situatie van 2014. De ‘world of dread and fear’ was nu een wereld ‘where a kiss of love can kill you, and there’s dead in every tear’ – verwijzend naar het besmettelijke ebolavirus, dat in lichaamssappen van overledenen kan doorleven. Natuurlijk wel weer met een sentimentele overdrijving, maar geen weldenkend mens denkt dat iedere traan op het continent ebola bevat.

Maar die overdrijving kan ook poëtisch worden, zoals in de nieuwe laatste zin van het couplet: ‘Well tonight we’re reaching out, and touching you.’ Wij, de zingende beroemdheden, reiken wel én we raken jullie aan, slachtoffers.

Zien we de ironie? Het zinnetje is sterk omdat het zo aantoonbaar onwaar is – iemand met een liedje raken, is wel iets anders dan een ebola-patiënt aanraken, en de celebrities kijken wel uit. De openingsbeelden van de videoclip spreken wat dat betreft boekdelen: eerst zien we verplegers in witte pakken een magere donkere vrouw van haar bed tillen, waarna we overschakelen naar sterren die voor de ogen van de paparazzi uit auto’s stappen.

Dat zijn en blijven totaal tegenovergestelde werelden – en daar kun je cynisch van worden. Maar het is inmiddels een gegeven dat wij houden van feelgood-liefdadigheid, en het lijkt me zinvoller te kijken naar soorten die deugen en die minder deugen. Want al blijft het wat onbeholpen dat rijke vips ons aanwrijven dat wij ons geld naar ‘Afrika’ moeten sturen: hun doel is toch echt een brug te slaan tussen de verschillende werelden.

De Nederlandse versie is hierbij het eerlijkst, omdat die openlijk benoemt hoe we die brug moeten slaan. Niet met gezelligheid, een liedje of een kerstgedachte, maar met geld. Het refrein, dat in het Engelse nu afwisselend ‘feed the world’, ‘feel the world’ en ‘heal the world’ luidt, werd in het Nederlands eenvoudiger. ‘Geef meer geld’.

In de reacties op sociale media vonden veel mensen dát wel een heel karige kerstgedachte. ‘Ja, en stel dat jij daar lag en jij was arm?’, zingen de sterren. ‘Laat ook jij de wereld zien wat Kerstmis is?’ Ofwel: trek jij, bulkende Hollander, wel even je portemonnee? Veel geld, graag: méér geld. Het doel van het liedje is dus expliciet niet de wereld verbeteren, maar geld ophalen. Zo vangen de verzen van Jan Rot de trend en de tijdgeest: kijk maar naar ons Giro 555-enthousiasme en het succes van 3FM’s Serious Request. We verbeteren de wereld graag door te internetbankieren, lekker makkelijk.

Dat doel is minder koloniaal dan de Band Aid-critici beweren – en daarom is dit feelgood-liefdadigheid die wél deugt. Dit lied gaat niet over Afrikaantjes die zielig zijn omdat ze in Afrika wonen, maar over ebolapatiënten die straatarm zijn en daarom sterven.

Daar valt nog steeds wel iets op af te dingen in ethisch opzicht: het lijkt een teken van moreel faillissement zo op geld te focussen. Zijn we zo kapitalistisch en gevoelloos geworden dat we denken goed te doen door de leus ‘geld = goed, en goed = geld’ te propageren?

Dat lijkt me ook te cynisch. De strijd tegen ebola is nu eenmaal gebaat bij geld. De ziekte is in West-Afrika zo dodelijk omdat goede zorg hygiëne vereist, hygiëne geld kost en dat geld er niet is.

Dat maakt dat de Nederlandse Band Aid-poging wél deugt: Rot ontdeed het originele lied van het kolonialisme en het onhaalbare kerstoptimisme, en liet de DWDD-artiesten een boodschap zingen van praktisch, realistisch idealisme. Heel 2014. Ze hadden het bijna niet duidelijker kunnen zeggen.