De EU gaat dood en het nieuwe Europa wordt stukken beter

Nationalisme heeft geen toekomst, maar de Europese Unie ook niet, zegt Oxford-hoogleraar Zielonka. Netwerken van steden, regio’s, ondernemers en ngo’s zullen een flexibeler Europa vormen. „Hoe meer keus, hoe beter.”

foto bloomberg

Europa wordt een ‘neo-Middeleeuwse’ lappendeken van landen, regio’s en steden. Die werken op allerlei niveaus samen en maken spontaan, ad hoc, hun eigen regels.

Zo ziet Jan Zielonka, hoogleraar Europese Politiek in Oxford, de toekomst op het continent. „De EU met haar rigide, centrale regels is op zijn retour”, zegt hij. „Ze verzwakt en verdwijnt misschien. De economie gaat slecht. De crisis heeft solidariteit verminderd. Noord en Zuid groeien uiteen. Eén land dreigt al met opstappen.”

In zijn onlangs verschenen, uitdagende essay Is the EU Doomed? schrijft Zielonka dat het einde, of de verzwakking, van de Europese Unie niet tot anarchie hoeft te leiden. Integendeel: pluriforme, flexibele structuren van steden, bedrijven, en ngo’s passen volgens hem beter bij de moderne tijd dan de gecentraliseerde EU van nu.

De Pool Zielonka wil het debat ‘Brussel versus natiestaat’ openbreken. Want de soevereine natiestaat komt niet meer terug, zegt hij. „Nationalisme heeft geen toekomst. De grenzen van Europa zijn allang geïmplodeerd. Europese instellingen mogen verzwakken, maar Europese netwerken worden sterker. Die netwerken zijn de kern van het nieuwe, hybride Europa.”

Maandag is Zielonka in Amsterdam voor een debat. Hij geeft alvast uitleg via Skype.

Hoe komt u bij dit revolutionaire plan?

„Twintig jaar heb ik geworsteld met de vraag hoe we Europa beter kunnen besturen. Ik ben het zat. Niks werkt, alles stagneert. Iedereen wordt somber. Het lijkt alsof we maar twee opties hebben: de Europese Unie, of terug naar de natiestaat. Lang hebben we onze hoop op de EU gevestigd, waarin natiestaten zouden samenwerken zodat ze geen oorlog meer zouden voeren. Maar niets komt van de grond. Weet je nog de ‘Lissabon-agenda’, waarin de Europese economie de meest competitieve ter wereld zou worden? Of het Europese leger dat er zou komen? 60.000 soldaten onder Europese vlag. Waar blijven die? Het enige wat we uit Brussel krijgen, zijn valse beloftes en een onvermogen om economisch verval te stuiten.”

Lidstaten blokkeren dat toch zelf?

„Ja, de een blokkeert dit, de ander dat. Zo komt de EU niet vooruit. We modelleren de EU op de natiestaat: met parlement, vlag en munt. Logisch dat het niet lukt. Natiestaten zijn jaloerse gatekeepers, die geen macht willen afstaan. Vandaar dat we er niet in slagen belastingconcurrentie te stoppen. Vandaar dat we geen Europese handelsmissie naar China sturen: elk land gaat zelf. We kennen de oplossing voor de eurocrisis: eurolanden onder centraal politiek bestuur plaatsen. Maar we doen het niet, omdat regeringen geen soevereiniteit willen afstaan. We draaien in kringetjes rond. De laatste grote hervorming, het Lissabon-verdrag, eindigde in tranen. Nu hebben we het ‘fiscal compact’ [nieuwe, strenge begrotingsregels]. Half Europa haat dat.”

Wilt u de EU dan afschaffen?

„Dat is onnodig. Donald Rumsfeld zei eens, over Irak: ‘De missie bepaalt de coalitie’. Wij moeten dit op Europa toepassen. Elementen van de EU die we kunnen gebruiken, kunnen blijven. Andere moeten verdwijnen of decentraal worden gemanaged. Nu móét iedereen bij de euro. Polen wil erbij omdat het anders een tweederangs EU-land blijft. Wat een onzin! Als Polen geen zin heeft, moet het dat niet doen.”

Gaan natiestaten elkaar zonder regels niet te lijf?

„Ik word zo moe van dat argument ‘Nooit meer oorlog!’ Nonsens. We leven niet onder Napoleon, die een half miljoen mensen over de kling joeg. Grenzen zijn poreus. Natiestaten worden door globalisering, digitale innovatie en de interne markt steeds zwakker. Bedrijven en megasteden worden machtiger dan natiestaten. Door de privatisering van pensioenen, transport of gezondheidszorg heeft de staat steeds minder invloed op het welbevinden van de burgers. Europa wordt bestuurlijk steeds meer een puzzel. Hybride structuren komen op, centraal gezag kalft af. In plaats van te stemmen bij traditionele verkiezingen, worden mensen actief in burgerfora en ngo’s. Ook internationaal.”

U klinkt erg opgelucht.

„Dat hoort u goed. We zitten midden in een crisis van de verbeelding, de ergste van allemaal. Elke Europese hervormer krijgt te horen: ‘Dit kan niet, anders komt er oorlog!’ Dit doemscenario smoort het debat en maakt critici verdacht. Toen ik mijn boekje schreef, moest ik de Britten eerst overtuigen dat ik geen UKIP-aanhanger was. Gaan jullie me verwijten dat ik Wilders in de kaart speel? Dit zijn intellectuele dooddoeners. Als kinderen, in Silezië, moesten wij vaak de bunker in. Moet je dat je hele leven blijven doen? Op een dag moeten fantomen verdwijnen.”

Maar zíjn het fantomen? Tijdens de bankencrisis probeerden landen elkaars banken kapot te maken.

„Misschien moeten bankregels blijven, als ze écht Europees zijn. Op andere terreinen moeten we af van het gecentraliseerde stelsel. Technische dingen als voedselveiligheid hoeven niet in Brussel te worden gedaan. We kunnen ze uitbesteden aan bestaande EU-agentschappen. Ook coöperaties, handelsverbanden en groepen ondernemers gaan taken van Brussel overnemen.”

Kan de euro gedijen in zo’n heterogene omgeving?

„Voor sommige landen is de euro beter, anderen moeten uit dat keurslijf. De euro gaat ook over solidariteit, maar de Duitsers durven dat niet te geven omdat ze anderen wantrouwen. Hier kom je niet uit. Wat ik wil, is een Europees keuzemenu, ook over de euro. Hoe meer keus, hoe beter. Ik heb in mijn leven veel meegemaakt. Maar ons politieke systeem blijft hetzelfde. Dat krijgt iets verkrampts. Mensen zijn overal bang voor. Hoe harder je aan het bestaande systeem vasthoudt, hoe meer je nieuwe ontwikkelingen als bedreiging ziet. Als we die angst kunnen loslaten, is Europa gered.”