Wie heeft deze bermbom gelegd?

Elke bermbom heeft een ‘handtekening’ die naar de makers wijst. Nederland heeft nu een verplaatsbaar laboratorium gemaakt, waarin de bommen geanalyseerd worden.

Interieur van het forensische laboratorium waarmee Defensie onderzoek doet naar bermbommen. Foto’s ANP

De set van CSI Mali staat in Soesterberg. Of van CSI Afghanistan, of CSI Syrië, Oekraïne of Turkmenistan, want je weet nooit hoe die zaken lopen. Begin deze maand werd het zogeheten JDEAL-laboratorium gepresenteerd op de kazerne Kamp Soesterberg.

JDEAL is een cluster gepantserde containers, waar forensische laboratoria in zitten. Daarmee is te achterhalen wie de makers zijn van geïmproviseerde explosieven (IED’s) die tijdens de conflicten in Irak en Afghanistan meer dan drieduizend militairen doodden. En vandaar de vergelijking met CSI. Twaalf lidstaten deden mee, Nederland had een leidende rol.

Nu wordt de eenheid in Soesterberg gebruikt voor training van personeel, maar aankomende lente moeten er twee vergelijkbare units klaar zijn om naar conflictgebieden te worden uitgevlogen.

De route van een bermbom

De zandkleurige containers, de exploitation cells, zijn ingedeeld naar verschillende forensische disciplines. Eerst belanden verzamelde brokstukken van een explosief in een aparte container voor de voorselectie. Daarna worden in de FOREX-container scherven, snoertjes en andere onderdelen van de bom gecontroleerd op DNA-sporen en vingerafdrukken. Een kist met een half dozijn uv-lampen met uiteenlopende golflengtes ligt klaar – voor elk menselijk spoortje een andere kleur licht.

Door naar de volgende container. Deze ELEX is uitgerust om karakteristieken te bepalen van mobiele telefoons en andere triggers die de bom doen afgaan, zoals infraroodschakelaars voor garagedeuren. Een onbeschadigde simkaart kan bijvoorbeeld een schat aan informatie bevatten. Wanneer een bom niet is afgegaan of onschadelijk is gemaakt, kan in de CHEMEX een kleine hoeveelheid springstof geanalyseerd worden, zodat de herkomst van de ingrediënten – meestal dieselolie en kunstmest – kan worden achterhaald.

Generaal Tom Middendorp, commandant der strijdkrachten, spreekt van „een wapenwedloop” tussen bommenmakers en speurders. „Eerst waren er de mobiele telefoons, daarna infraroodtriggers. Toen de bepantsering van onze voertuigen verbeterde, verzwaarden de bommenmakers hun explosieve ladingen.” Op een kwaad moment spraken de manschappen van ISAF in Afghanistan over een tactiek die je sowieso in acht moest nemen: hide and pray, zoek dekking achter bepantsering en bid op de goede afloop, kortom.

Volgens kapitein Christian Hildenbrant, binnen JDEAL verantwoordelijk voor „knowledge and research”, kunnen „alle puzzelstukjes aan elkaar worden gelegd”. De hele keten van de fabricage van bermbommen moet worden onderzocht, dus ook de financiers en de waterdragers. Ingrijpen as far left from the boom! as possible heet dat hier: zo ver mogelijk „stroomopwaarts”, vóór de ontploffing van de bermbom zelf. Daarom zit in één gepantserde container ook een zogenoemde DOCEX, die geconfisqueerde paperassen maar ook versleutelde mails, video’s en tweets kan doorlichten.

Eerste standplaats: Mali

JDEAL betekent niet de uitvinding van het wiel. Onder de NAVO in Afghanistan draaide al een vergelijkbaar labje mee. Daarin zijn ongeveer 6.000 onderdelen geanalyseerd, wat volgens het Europese agentschap EDA leidde tot de arrestatie van 89 bommenmakers en hun helpers. Volgens generaal Middendorp is het goed mogelijk dat de eerste standplaats van JDEAL Mali wordt, om onder meer de Nederlandse militairen te steunen bij de missie in dat land. „Op dit moment is de dreiging van IED’s nog relatief laag, maar dat kan snel veranderen.” Potentieel emplooi voor JDEAL is er genoeg, meent Middendorp. „Dat de NAVO zich nu uit Afghanistan terugtrekt betekent niet dat we nergens meer IED's gaan tegenkomen.”