Tegen Band Aid is wél wat in te brengen

Geld inzamelen voor het goede doel. Wie kan er tegen zijn? Bram Vermeulen ziet 10 redenen waarom Do they know its Christmas? beter in de kast had kunnen blijven liggen.

Sir Bob Geldof keert na dertig jaar terug met een remake van Do they know it’s Christmas. Zelfde liedje, andere crisis. Geldof wil met zijn Band Aid 30 opnieuw leven blazen in het lied dat hij dertig jaar geleden samen met bekende Britse artiesten maakte om geld in te zamelen voor de bestrijding van de honger in Ethiopië. De nieuwe plaat moet geld bijeenbrengen voor de bestrijding van ebola in West-Afrika. Do they know it’s Christmas had voor de lancering zondag al 1,6 miljoen dollar opgebracht. Het staat bovenaan de lijst van best verkochte platen op iTunes. Artiesten in andere landen, ook Nederland, haken aan met hun versie van het lied. Niks mis mee, toch?

Hier zijn tien redenen waarom Do they know its Christmas beter in de kast had kunnen blijven liggen.

1 Ze weten heus wel dat het Kerstmis is

Het christendom heeft zijn wortels in Afrika. Het land waar Band Aid dertig jaar geleden geld voor inzamelde, Ethiopië, is een van de eerste landen ter wereld die het christendom als officiële staatsgodsdienst omarmde. Dat was rond 300 na Christus, ruim een eeuw voor het christendom Ierland bereikte, waar Geldof werd geboren.

87 procent van de Liberianen zijn christenen, 46 procent van de gelovigen in Sierra Leone en 9 procent van het merendeels islamitische Guinea. Daar is Kerstmis net als in Sierra Leone en Liberia een nationale feestdag.

2 De tekst is niet sterk, vinden luisteraars

De teksten zijn herschreven, maar de woorden niet minder stompzinnig, oordelen luisteraars. Het door Bono zo gehate zinnetje „Well, tonight thank God it’s them instead of you”, is weg. Ook wordt niet langer gelogen dat er geen sneeuw of regen valt in Afrika en alle rivieren droog staan. Maar de nieuwe zin dat er „dood in iedere traan” schuilt noemt The Washington Post „bespottelijk” en The Guardian „misleidend”.

3 Zo behoeftig is Afrika niet

Het lied gaat ervan uit dat Afrika westerlingen nodig heeft om zich zelf te redden. Daarbij wordt vergeten dat Afrika’s volkrijkste land Nigeria het ebolavirus eigenhandig onder controle kreeg. „Het virus werd in de kiem gesmoord door een moedig team van plaatselijke doktoren”, schrijft de Nigeriaanse Bim Adewunmi in The Guardian. „Maar in de publieke opinie in het Westen zijn zij de welwillende ouderlingen die de arme Afrikanen te hulp schieten, hun mond wagenwijd open van behoeftigheid.”

4 Medelijden is een dubieuze drijfveer

De voorstelling van Afrika als hulpeloos, en reddeloos zonder blank mededogen, maakt de wereld misschien begrijpelijk maar is voor veel Afrikanen even aanstootgevend als Zwarte Piet. In zijn volgend jaar te verschijnen boek The Rift zet de voormalig Afrika-correspondent van Time Alex Perry medelijden in dezelfde lijn als slavernij of onderdrukking. „Dit is de noblesse oblige van de missionaris en de ontwikkelingswerker, die het als een plicht zien die mensen onder zijn hoede te nemen die de pech hebben nog steeds in de ‘Derde’ of ‘opkomende’ of ‘ontwikkelende’ wereld te leven. De stem van het Franse kolonialisme, Jules Ferry, noemde in 1884 wereldheerschappij het recht van de superieure rassen de ondergeschikte rassen te beschaven.”

5De actie ontbeert een goede analyse

De hulpactie is opgestart zonder goede analyse van het probleem, en dus zonder goede oplossing. Ebola komt niet uit de lucht vallen. In 2011 schreven Britse onderzoekers in het rapport Finding Frames dat Live Aid Afrika in een denkraam propt dat voorbij gaat aan de historische context van het gebied. Eeuwenlange werden hier miljoenen mannen op de boot naar Amerika gezet. Na de onafhankelijkheid werden de oude rovershollen verwaarloosd of onderworpen aan meedogenloze privatiseringsprogramma’s van Wereldbank en IMF. Daarvan werd vooral de gezondheidszorg de dupe.

6Hulp bracht Afrika weinig resultaat

Hulp heeft Afrika meer kwaad dan goed gedaan. „In zestig jaar tijd is er een biljoen dollar naar Afrika gestuurd als hulp met weinig resultaat”, zegt de Zambiaanse econoom Dambisa Moyo. „In de jaren zeventig was 10 procent van de bevolking arm. Nu leeft zeventig procent van minder dan een dollar per dag.” Hoewel ze denkt dat noodhulp altijd noodzakelijk zal blijven, verwerpt ze het idee van ontwikkelingshulp. „Het maakt de dingen erger.” Ze vindt dat beroemdheden als Geldof en Bono alleen focussen op negatieve verschijnselen als: armoede, ziekte en corruptie. Wie wil in zo’n plek investeren?”

7 Goede bedoelingen pakken soms wreed uit

Goede bedoelingen kunnen verkeerd, en soms wreed, uitpakken. De honger in Ethiopië begin jaren tachtig was niet alleen het gevolg van aanhoudende droogte maar ook van het beleid van de latere president Mengistu Haile Mariam. Onder de vlag van een humanitaire operatie joeg de meest prominente officier in de communistische militaire junta miljoenen Ethiopiërs naar het platteland. Naar schatting 100.000 overleefden die volksverhuizing niet. Volgens schrijver en ontwikkelingswerker David Rieff werd die operatie deels gefinancierd met de naar schatting 50 tot 70 miljoen Britse ponden die door Band Aid en het Wembley-concert Live Aid in 1985 werden opgehaald. „Net zoals de nazi’s deden met het Rode Kruis: het maakte hen onwillige collaborateurs.”

8 Waar het geld heengaat is onduidelijk

We weten niet waar het geld heen gaat. Op de website van Band Aid wordt slechts in abstracte termen gesproken over de opbrengsten „die zullen worden uitgegeven aan het voorkomen van het verspreiden van het ebolavirus”. Volgens het statuut van het Band Aid-fonds is de officiële taak nog altijd „het bestrijden van honger en armoede in Ethiopië”. De Washington Post noemde dit „bijzonder problematisch voor een organisatie als Band Aid waarvan de effectiviteit in het verleden twijfelachtig was”.

9 Wie controleert de farmaceuten?

Er is geen controle op de farmaceutische industrie, die in zijn handen wrijft bij de ebola-uitbraak en het vooruitzicht massale vaccinprogramma’s te mogen uitrollen. Het hoofd van het ebola-programma van de Wereldgezondheidsorganisatie, Robert Steffen, werd in de Zwitserse pers eerder al aangevallen wegens zijn nauwe banden met de farmaceutische industrie. Hij was eerder lid van de wetenschappelijke adviesraad van farmaceut Berna Biotech. De WHO pleit ervoor de regie over de bestrijding van ebola uit handen van nationale regeringen te nemen.

Band Aid rept met geen woord over de macht van de farmaceutische industrie. Opnieuw wordt niet uitgelegd hoe het geld wordt uitgegeven. Er is geld nodig voor ebola. Punt. Klaar. De rest zoeken ze maar uit. Wel zeggen dat Afrika hulp nodig heeft, niet zeggen dat de hulpverleners gecontroleerd moeten worden.

10Waarom geen Afrikaans lied gepromoot?

Bob Geldof hoefde niet opnieuw de studio in. West-Afrikaanse muzikanten hadden al een lied opgenomen. „Waarom promoot Geldof niet gewoon dat lied”, vraagt de blog Africasacountry, immer kritisch over westerse percepties van het continent. Het lied heet Afrika stop ebola en is opgenomen door internationaal bekende sterren zoals Amadou & Mariam, Salif Keita en Mory Kante.

Is er dan geen enkele reden om de plaat van Band Aid 30 te kopen? Jawel. Doe het, voor jezelf. Omdat het beter voelt dan niks doen.