Soldaten-moeders tarten het Kremlin

In Sint Petersburg eisen activisten opheldering over de Russische soldaten die sneuvelden in Oekraïne.

Comité van Soldatenmoeders in Sint Peterburg. Links voorzitterElla Poljakova. Aan de muur foto’s van gedode soldaten. Foto’s Konstantin Salomatin

Oksana Paramonova heeft een minuut stilte gevraagd, dus iedereen is maar gaan staan: de vaders, de moeders, de verlegen jongens in de weerbare leeftijd. Achter het publiek, in een hoekje van de zaal, hangen de portretten van de soldaten die in de loop der jaren tijdens hun dienst zijn omgekomen. Voor hen is iedereen nu stil.

Het is een koude en regenachtige zaterdagmiddag, maar er zijn flink wat bezoekers afgekomen op het spreekuur van de Soldatenmoeders van Sint Petersburg. De presentatie van juriste Oksana Paramonova was ingewikkeld, en toch heeft iedereen aandachtig geluisterd. Paramonova heeft uitgelegd hoe de Russische wet in elkaar steekt. Dat je om onafhankelijk medisch advies kunt vragen als je het niet eens bent met de keuring. En dat de Russische wet het toestaat om vervangende dienst te doen.

De minuut stilte voor de omgekomen dienstplichtigen is traditie. Maar de oorlog in Oekraïne geeft de kleine ceremonie extra lading. Moskou ontkent dat er Russische soldaten meevechten met de separatisten. Maar er komt steeds meer bewijs dat tientallen Russische militairen zijn gesneuveld in de Donbas. „Een schande is het”, zegt Paramonova. „Mensen wordt de mond gesnoerd. Van al die honderden familieleden heeft slechts één een officiële melding gedaan. De rest belt wel, maar durft geen stappen te ondernemen.” Ze kijkt haar klasje rond. „Volgens ons staan mensen onder enorme druk.”

Kaukasus

De soldatenmoeders laten het er niet bij zitten. De comités – elke Russische garnizoenplaats heeft er een – spelen van oudsher een centrale rol in het bestrijden van misstanden in het Russische leger, waar pesterijen en mishandeling nog aan de orde van de dag zijn. Nu voeren sommige soldatenmoeders actie tegen de geheime oorlog van het Kremlin – een campagne die ze rechtstreeks in aanvaring brengt met de autoriteiten.

Vorige maand werd Loedmila Bogatenkova aangehouden in haar woonplaats Boedjonnovsk, in de noordelijke Kau-kasus. Volgens justitie heeft de voorzitter van het comité van soldatenmoeders van Stavropol zich schuldig gemaakt aan verduistering. Mensenrechtenactivisten denken dat haar arrestatie politiek gemotiveerd is. De 73-jarige Bogatenkova deed zelf onderzoek bij de grens met Oekraïne, waar Rusland een grote troepenmacht heeft verzameld. In augustus overhandigde ze een lijst met de namen van 10 gesneuvelde militairen aan de ‘Raad voor de mensenrechten’, een adviesorgaan van president Poetin. Haar arrestatie heeft een einde gemaakt aan dat werk.

Maar Bogatenkova is niet de enige. De soldatenmoeders van Sint Petersburg gaan ook voorop in de strijd. Voorzitter Ella Poljakova heeft zitting in raad voor de mensenrechten. Die invloed wendt ze nu aan om aandacht te vragen voor de dode Russische soldaten. Twee weken geleden nog maakte haar organisatie bekend opheldering te hebben geëist over gewonde militairen die achter gesloten deuren zouden zijn opgenomen in het militaire ziekenhuis van Sint Petersburg. Toen het ministerie van Defensie verklaarde dat deze informatie ‘medisch geheim was’, stapte Poljakova naar de rechter.

Vijand nummer één

Ook de soldatenmoeders van Sint Petersburg staan onder zware druk. „Natuurlijk”, zegt Ella Poljakova terwijl ze thee schenkt in het benauwde keukentje op de bovenste verdieping. „Wij zijn vijand nummer één.” In 2012 nam het Russische parlement een wet aan die maatschappelijke organisaties bestempelt als ‘buitenlandse agent’, als ze giften ontvangen uit het buitenland – zoals de soldatenmoeders in Sint Petersburg, die subsidie kregen van de VN, de Raad van Europa en internationale mensenrechtenorganisaties. „De wet werd eind november aangenomen”, zegt Poljakova. „In januari werd onze telefoon afgesloten. Daarna kwam justitie langs.”

Maanden spitten in de archieven leverde niet meer dan een kleine overtreding op, maar de autoriteiten laten de zaak niet rusten. Sinds eind augustus heeft Justitie de Petersburgse soldatenmoeders definitief aangemerkt als ‘buitenlandse agent’ en moet de organisatie aan allerlei extra eisen voldoen. De organisatie heeft al een waarschuwing gekregen omdat ze er niet in slaagde binnen enkele weken een compleet financieel jaaroverzicht in te leveren. Een tweede waarschuwing kan een verbod betekenen.

Byzantijns

Buitenlandse financiering krijgen de soldatenmoeders niet meer. De handvol medewerkers wordt betaald uit een Russische gift – van president Poetin. „De Russische politiek is Byzantijns”, lacht Poljakova cynisch. „En misschien hebben ze een slecht geweten.” Toch ziet het er niet goed uit voor haar club. En ook niet voor andere mensenrechtenorganisaties in Sint Petersburg. Poljakova vertelt over het onderzoek naar de ‘Liga van vrouwelijke kiezers’ van Tatjana Doroetina. „We hebben haar geadviseerd het land te verlaten. Dat soort gesprekken voeren we nu.”

Dan begint het spreekuur. Terwijl hij zijn map met documenten stevig vast houdt, wacht Joeri Agarkov (19) op zijn beurt. Hij is goedgekeurd met ‘beperkingen’, maar vanwege zijn studie – lasertechnologie – kreeg hij uitstel. Nu hij is gestopt wacht hem misschien een oproep. „Ik zou graag vervangende dienst willen doen”, zegt hij zacht. Of liever nog: verder studeren. „Informatica.”