Kiezers mijden jarenlang de stembus na fusie gemeenten

Het kabinet wil dat gemeenten fuseren. Maar als dat gebeurt, daalt de opkomst bij verkiezingen. Fusies leiden tot een zwakkere democratie.

Samenvoegen van gemeenten leidt ertoe dat kiezers jarenlang wegblijven bij lokale verkiezingen. Dat blijkt uit onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB).

De opkomst in gefuseerde gemeenten daalt gemiddeld met 2,5 procentpunten dat effect houdt zeker acht jaar aan, minstens twee gemeenteraadsverkiezingen op rij. Als het inwonertal sterk stijgt – een verdubbeling of meer – dan daalt de opkomst liefst met 4 procentpunt. Dat negatieve effect is zeven gemeenteraadsverkiezingen later, dus na bijna drie decennia, nog voelbaar.

De daling van de opkomst na fusie is relevant omdat steeds meer gemeenten met elkaar fuseren. Op 1 januari aanstaande komen er weer zes fusiegemeenten bij. De verkiezingen voor hun nieuwe gemeenteraden zijn vandaag. Zo gaan de kleine gemeenten Schermer (5.500 inwoners) en Graft-De Rijp (6.400) samen met Alkmaar (95.000 inwoners). Afgaand op het CPB-onderzoek zal die fusie jarenlang de opkomst drukken in vooral Schermer en Graft-De Rijp.

Een aantal verklaringen voor de dalende opkomst is mogelijk, zegt onderzoeker Sander Gerritsen: „Kiezers blijven weg omdat voor hun gevoel hun stem in de grotere gemeente minder waard wordt.” Ook leidt een plotse bevolkingsgroei mogelijk tot een soort bystander effect: de individuele kiezer voelt minder verantwoordelijkheid om de democratie te redden – er zijn immers genoeg andere stembusgangers. Derde verklaring is een ervaren verlies aan identiteit: de dorpeling die zich minder thuis voelt in de grotere gemeente.

Het kabinet is juist vóór grotere gemeenten. De helft van de Nederlandse gemeenten telt minder dan 25.000 inwoners, en in het regeerakkoord staat dat alle gemeenten ‘op termijn’ honderdduizend inwoners of meer moeten tellen. Fusies zouden leiden tot een hogere kwaliteit van bestuur. Een groter ambtenarenapparaat kan beter opboksen tegen de grote zorgtaken die op gemeenten afkomen, is de gedachte.

Zo geredeneerd ligt juist een hogere opkomst voor de hand: beter bestuur leidt tot meer vertrouwen van de kiezers, dat zich uit in een hogere opkomst. Maar van zo’n positief effect is geen sprake, concludeert het Planbureau. Sterker: fusies leiden tot een zwakkere democratie.

Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) zegt in een reactie dat het kabinet lokale fusies niet „van bovenaf” oplegt. En: „De opkomst bij raadsverkiezingen is eigenlijk in alle gemeenten te laag.” Het kabinet, zo zegt hij, werkt aan plannen om de lokale democratie te versterken.