Bijstand? Dan mag je zelf een tegenprestatie bedenken

Een voedselbank in Amersfoort. Foto ANP / Freek van den Bergh

De verplichte ‘tegenprestatie’ voor werklozen, waarmee het kabinet de Bijstandswet strenger wil maken, zal door de meeste gemeenten vanaf 1 januari juist niet streng worden uitgevoerd. Dat blijkt uit onderzoek van Divosa, vereniging van managers van sociale diensten.

Van de gemeenten laat 80 procent bijstandsgerechtigden zelf iets bedenken dat in de wet past: het moet maatschappelijk nut hebben en mag geen echt werk verdringen; 90 procent laat werklozen met rust als ze zorgen voor hulpbehoevende familieleden of vrijwilligerswerk doen. Divosa-voorzitter René Paas vindt het “heel mooi” dat gemeenten constructief met de omstreden wet omgaan als “zetje in de rug”.

De belangrijkste boodschap van het kabinet is dat uitkeringsgerechtigden zich nuttig moesten maken: dat zou goed zijn voor henzelf en de maatschappij. Vooral regeringspartij VVD wees er ook op dat de wet bedoeld was om werklozen te ‘activeren’ en hun kans op werk te vergroten. Omdat veel gemeenten al reïntegratieprojecten hebben voor bijstandsgerechtigden met kans op een baan, vragen ze de tegenprestatie vaak aan werklozen met nauwelijks kans op werk.

Tegenprestatie in Amsterdam vrijwillig

Amsterdam zal de tegenprestatie helemaal niet verplicht stellen. SP-wethouder Arjan Vliegenthart wijst erop dat de wet van gemeenten een ‘verordening’ vraagt waarin de tegenprestatie wordt geregeld. Amsterdam doet dat, maar ‘regelt’ – met instemming van de gemeenteraad – dat de tegenprestatie vrijwillig is. “Wij hebben de capaciteit niet om te controleren of iemand de tegenprestatie doet en ik wil daar ook geen capaciteit voor vrijmaken. Als je het stevig wilt handhaven, kost dat je miljoenen per jaar. Nu zijn we 70 miljoen kwijt aan reïntegratie.” Of dat niet ingaat tegen de geest en het doel van de wet? “Wij zoeken nadrukkelijk de randen van deze wet op”, zegt Vliegenthart.

Ook Schagen zet in de verordening dat de tegenprestatie niet verplicht is. Volgens PvdA-wethouder Ben Blonk staat “de persoonlijke ontwikkeling” van de bijstandsgerechtigden voorop: “Doel is dat de mensen iets leren.”

Wel tegenprestatie in Rotterdam

Volgens de huidige regels kunnen gemeenten bijstandsgerechtigden al een tegenprestatie opleggen. Rotterdam doet dat al jaren. Het Rotterdamse instituut ‘lectoraat Dynamiek van de Stad’, dat onderzoek deed in de wijken Overschie en Kralingen-Crooswijk, laat in nog niet gepubliceerd onderzoek zien dat die tegenprestatie in de praktijk ook leidt tot verdringing. Onderzoeker Josien Hofs:

“Als je vandaag iemand ontslaat en je zet morgen een bijstandsgerechtigde op die plek, mag dat niet. Als je een tijdje wacht, is het anders.”

Ook blijkt dat organisaties waar bijstandsgerechtigden terechtkomen, geen contact hebben met de gemeente en niet altijd weten hoe te handelen:

“Het zijn vaak zelf vrijwilligersclubs die opeens mensen krijgen met wie vaak iets aan de hand is en die ze aandacht moeten geven.”

Lees vanmiddag in NRC Handelsblad (€) meer over de tegenprestatie in de bijstand.