Van icoon tot persona non grata

Bill Cosby kreeg de afgelopen tien jaar veel verwijten over misbruik naar zijn hoofd geslingerd. Het deed weinig af aan zijn status als geliefde Amerikaan. Nu hij tot serieverkrachter is gebombardeerd, wankelt dat beeld.

Weinig Amerikanen staan op zo’n voetstuk als Bill Cosby. Om die reden werd kunstenaar Barbara Bowman dertig jaar lang niet geloofd, als ze vertelde dat Cosby haar meerdere malen verkracht had. „Ik was een tiener uit Denver, die acteerde in reclamespotjes voor McDonald’s”, schreef ze een paar dagen geleden in The Washington Post. „Hij was Bill Cosby, de volmaakte nationale huisvader.”

Bowman beschuldigde Bill Cosby niet voor het eerst van misbruik. Ze heeft er in het verleden vaker over gepraat. Bowman was evenmin de eerste. Vier andere vrouwen deden dat eerder ook. Een rechtszaak tegen Cosby over seksueel misbruik liep in 2004 met een schikking af.

Aardverschuiving voor Cosby

Voor het eerst begint het onwankelbare beeld van Bill Cosby (77) te bewegen. Dat ligt aan de komiek Hannibal Buress, die Cosby in zijn show „een serieverkrachter” noemt. Een filmpje van zijn optreden werd een hit op internet. Dat leidde tot nieuwe aandacht voor Barbara Bowman. Ze schreef: „Waarom duurde het dertig jaar voordat iemand me geloofde?”

Dit had om een heel andere reden de week van Bill Cosby moeten worden. Smithsonian’s National Museum of African Art in Washington opende een expositie waarin 62 werken uit de imposante kunstcollectie van Cosby tentoongesteld worden. Cosby’s Afro-Amerikaanse kunst wordt naast Afrikaanse kunst geplaatst. Cosby heeft een duidelijke voorkeur voor thema’s die hem als acteur en komiek typeren. Het zijn veelal nederig stemmende familietaferelen, zoals het olieverfschilderij The Thankful Poor (1894) van Henry Ossawa Tanner, met een biddende zwarte vader en zoon.

Gewone vader met gewoon gezin

Als de goedmoedige huisvader Cliff Huxtable verrichtte Cosby in de jaren tachtig baanbrekend werk voor de emancipatie van de Afro-Amerikaanse gemeenschap, omdat hij in The Cosby Show de gewone vader van een gewoon gezin speelde. Zijn kracht was juist dat hij de controverse meed.

Bill Cosby werd hiermee een icoon in de Amerikaanse populaire cultuur. Hij won talloze prijzen, en staat nog altijd in het theater. In het fastfoodrestaurant Ben’s Chili Bowl in Washington, een multicultureel symbool, mogen twee mensen levenslang gratis eten: Barack Obama en Bill Cosby.

Onder Afro-Amerikanen is Cosby vanaf zijn hoogtijdagen niet altijd even populair geweest. Cosby heeft altijd kritiek gehad op het racisme in de Amerikaanse samenleving, maar spaarde ook zijn eigen gemeenschap niet. Zo is hij kritisch over de hoge criminaliteit onder zwarte jongeren.

In zijn tv-shows en theateroptredens mijdt hij de controverse. Hij wil, zei hij eens, dat zwarte Amerikanen als gewone burgers worden gezien. Zijn expositie is een uiting van die wens. Hij toont onder meer werken van Joshua Johnson (1763-1824), de eerste succesvolle biraciale schilder in Amerika. Hij schilderde conventionele portretten van de blanke elite. Johnson, zei Cosby, ontkracht de mythe dat zwarten niet kunnen wat blanken kunnen.

Dit centrale thema in zijn werk kwam hem in eigen kring ook op kritiek te staan. Hannibal Buress, de zwarte komiek die de zaak-Cosby aan het rollen bracht, noemde hem „het fucking zelfgenoegzame oude zwarte man-type dat ik het meeste haat”.

Cosby weigert zich te verdedigen tegen de beschuldigingen van misbruik. Tien jaar geleden ontkende hij ze overigens, en zei hij dat mensen misbruik van zijn beroemdheid willen maken. In een interview met de publieke radiozender NPR liet hij dit weekend tot drie keer toe een lange stilte vallen toen het gesprek op de beschuldigingen kwam. Een optreden in de talkshow van David Letterman heeft hij afgezegd.

Luister het interview met NPR terug (vanaf 3:30 over de beschuldigingen)