Japan als Europees voorland

Het had de herrijzenis van de Japanse economie moeten worden. Het werd de vierde recessie sinds de Lehman-crisis van 2008. Gisteren bleek dat de economie van Japan met 1,6 procent op jaarbasis kromp in het derde kwartaal, na een reuzenval met 7,3 procent in het tweede kwartaal. Daarmee lijkt de grote economische strategie van de eind 2012 aangetreden premier Abe vooralsnog niet te werken. Abe kondigde destijds een beleid aan met een forse monetaire expansie door de Bank van Japan, een flinke begrotingsimpuls en grootschalige structurele hervormingen van de economie. Van deze ‘drie pijlen’ trof de eerste doel, is de tweede onderweg en werd de derde pijl nog niet echt afgeschoten.

Japan stevent intussen af op een begrotingstekort van meer dan 7 procent van het bruto binnenlands product, bij een staatsschuld die inmiddels is opgelopen van nog geen 70 procent in 1990 naar 245 procent dit jaar. De resultaten van een kwart eeuw stimuleringsbeleid zijn zeer mager. Japan is voor ons relevant omdat zijn problematiek van de afgelopen decennia in de verte lijkt op die van de eurozone. Het kampt met de gevolgen van een crisis in de banksector, een vastgoedzeepbel, een arbeids- en productmarkt die hoognodig aan hervorming toe zijn én een vergrijzende bevolking.

De staatsschuld is angstwekkend hoog. Het tegenargument dat de Japanse overheidsschuld voor 90 procent wordt gedekt door binnenlands spaargeld heeft zijn beste tijd gehad. Nu de babyboomgeneratie ook in Japan met pensioen gaat en haar spaargeld zal aanspreken, dreigt de financiering van de staatsschuld over niet al te lange tijd vast te lopen.

Directe aanleiding voor de huidige economische tegenvaller is een btw-verhoging van 5 procent naar 8 procent in april, die de overheidsinkomsten moest vergroten, maar het kwetsbare herstel in de kiem heeft gesmoord. Abe kondigde vanmorgen aan dat hij het afzien van een tweede, al in 2010 afgesproken, btw-verhoging inzet zal maken van vervroegde verkiezingen. Zo hoopt hij verder te kunnen gaan met een nieuw mandaat van de kiezer.

De gang van zaken toont intussen aan hoe lastig het is om een koers te varen tussen economisch herstel en verantwoorde overheidsfinanciën. Monetair beleid is relatief makkelijk, het inzetten van de begroting is dat op korte termijn ook. Maar alleen het aanboren van nieuw potentieel in de economie kan zorgen voor bestendige groei en het terugdringen van de schuld. Abe zal nu echt ernst moeten maken met zijn voorgenomen hervormingspolitiek, die veel te lang is uitgebleven. Hetzelfde geldt voor de eurozone, wil zij niet verzeild raken in het gevreesde Japanse scenario.