De zee, de zee altijd anders altijd prachtig

Drie van de kunstwerken die in Oostende te zien op Jan Hoets uitgebreide tentoonstelling De Zee. Vanaf boven:Gustave Courbet, La Vague (1869);Kris Martin, Altar (2014);Théo van Rysselberghe, De Baadsters (1920). Foto SABAM Belgium 2014

James Ensor schilderde haar als een woest kolkende cycloon, met rode en groene verfstreken die alle kanten op schieten. Bij Thierry De Cordier is ze zwart als teer. Roy Lichtenstein bouwde haar op uit een raster van rode en blauwe stippen. De zee: al eeuwenlang is ze een geliefd onderwerp voor kunstenaars. Omdat ze ongrijpbaar en geen dag hetzelfde is. Omdat het steeds weer een uitdaging is haar grillige bewegingen en transparante oppervlak te vangen in olieverf, inkt of krijt.

In museum Mu.ZEE in Oostende zijn nu werken bijeengebracht van meer dan honderd kunstenaars die zich door de zee hebben laten inspireren. De tentoonstelling De Zee beslaat grofweg de periode van 1820 tot nu en is een schitterende maritieme reis door de recente kunstgeschiedenis. Het idee voor De Zee kwam van tentoonstellingsmaker Jan Hoet, maar toen hij op 27 april 2014 overleed, nam zijn collega Philip Van den Bossche het over. Van den Bossche vroeg ook hedendaagse kunstenaars die veel met Hoet hadden gewerkt om een bijdrage. Zo werd De Zee opeens een hommage aan de zeer bevlogen en internationaal invloedrijke Vlaamse curator.

Het was Hoets wens om te beginnen met La Vague (1869) van Gustave Courbet. Geen lieflijk zeegezichtje, maar een stoer portret van een golf die tegen een rots beukt. Schuimend water dat uit dikke lagen verf is gesmeed met een paletmes. Ernaast hangt het schilderij Mer Montée (2011) van Thierry De Cordier, misschien wel het mooiste werk op de tentoonstelling. Net als bij Courbet is het zeewater het enige onderwerp. Geen bootjes, geen baders – alleen die diepe watermassa. Als geen ander weet De Cordier het gevoel over te brengen hoe het is om met een klein bootje op hoge golven te deinen. Duizelingwekkend is zijn schilderij, je zou er zeeziek van worden.

De Britse schilder William Turner, zelf een fervent zeiler, liet zich in de vroege negentiende eeuw tijdens een storm vastbinden aan de mast van een schip om zo de kracht van de zee te ervaren. „Ik verwachtte niet dat ik het zou overleven”, zei hij achteraf. „Maar ik voelde me verplicht om het vast te leggen wanneer ik het wel zou overleven.” En dat deed hij, de zeeschilder bij uitstek, schilderij na schilderij.

In Oostende hangt Turners Three Seascapes (1827), een schilderij als een filmrol, dat twee keer de lucht en drie keer de zee voorstelt. Op die manier kon Turner de meest geslaagde stukken doek eruit snijden. Maar hier, in onversneden toestand, lijkt het werk vooral vooruit te lopen op de abstracte composities van Mark Rothko – met bruingrijze kleurvlakken die een horizon suggereren.

Grote thematentoonstellingen hebben vaak de neiging een plaatjesboek te worden. Ook in Oostende is dat het geval. Zaal na zaal trekken golven, havens, schepen en zonaanbidders voorbij, zonder al te veel informatie of duiding. Maar de gekozen bruiklenen zijn zo goed en de combinaties van werken zo origineel, dat je toch steeds weer verrast wordt. Met de zee als thema kan een Baigneuse van Picasso uit 1928 opeens naast een mosselschilderij van René Daniëls uit 1980 terechtkomen. En een zalige baadster van Félix Vallotton uit 1910, die met haar bevallige zandloperfiguurtje als een meermin op een rots poseert, heeft uitzicht op een spannend maangezicht van Arnold Böcklin uit 1896.

Een deel van de tentoonstelling speelt zich buiten het museum af: in een oude cinema, een voormalig postkantoor, een visserskerkje, een chic hotel met zeezicht en natuurlijk op het strand. Daar plaatste de Belgische kunstenaar Kris Martin een ijzeren frame in de vorm van een altaarstuk, waarin je direct Het Lam Gods herkent. Het werk van de broers Van Eyck was het favoriete schilderij van Jan Hoet. Hier, op het strand, omlijst het drieluik louter zee. Op deze mistige dag ligt ze er muisgrijs en haast rimpelloos bij, als een grauw schilderij van Gerhard Richter. Maar morgen, zo weet je na het zien van deze prikkelende tentoonstelling, kan dat weer heel anders zijn.