Juncker weet sentiment te keren

Juncker is niet meer de Luxemburger die hielp bij belastingontwijking, maar de man die dat gaat aanpakken.

Zwijgen is goud, weet Jean-Claude Juncker. Een week lang reageerde de nieuwe commissievoorzitter niet op de onthulling dat hij, toen hij nog premier van Luxemburg was, belastingontwijking door multinationals zou hebben gefaciliteerd. Terwijl de verontwaardiging over ‘Lux-leaks’ overkookte, bedacht Juncker een strategie om uit de beklaagdenbank te komen en zich juist als aanklager te profileren. En dat werkt wonderbaarlijk goed.

Deze week kwam Juncker met een ambitieus plan tegen het soort belastingdeals waar zijn land groot in is geworden. Zijn betoog: wat ik als premier heb gedaan was niet illegaal, maar ook niet erg netjes wellicht en daarom gaat mijn Europese Commissie daar nu eindelijk wat aan doen. Het was genoeg om de kritiek op zijn persoon te smoren. De aandacht gaat nu uit naar zijn plannen tegen belastingontwijking. Hoe haalbaar zijn die? Gaat Juncker de geschiedenis in als de man die het onmogelijke mogelijk maakte?

Starbucks-deal

Belastingheffing is bij uitstek een nationale competentie en geldt als het laatste terrein waar Europa zich nog niet intensief mee bemoeit, niet mee mág bemoeien. Maar door de soms grote verschillen tussen lidstaten slagen vooral multinationals er al jaren in zo min mogelijk belasting te betalen. Landen concurreren elkaar zelfs de tent uit, door multinationals speciale deals (tax rulings) aan te bieden. De vorige Commissie, van José Manuel Barroso, begon al een onderzoek om te kijken of Luxemburg, Nederland en Ierland daarbij niet te ver gaan en de regels voor staatssteun schenden. Gisteren publiceerde de Commissie details van zo’n deal tussen de Nederlandse Belastingdienst en de Europese tak van Starbucks. Die stelt de koffieketen in staat om niet of nauwelijks belasting te betalen, ten koste van concurrenten.

Juncker wil veel verder gaan dan het onderzoeken van individuele gevallen: hij wil dat lidstaten elkaar informeren over belastingdeals die zij met bedrijven sluiten. En hij wil dat de winst van bedrijven straks overal in Europa ruwweg op dezelfde wijze wordt belast – een Commissie-voorstel uit 2011 dat door het Europees Parlement werd omarmd maar door verzet van lidstaten nooit wet is geworden.

Bekent Juncker daarmee schuld? Hebben de onderzoeksjournalisten achter ‘Lux-leaks’ gelijk? Juncker wil van dat alles niets weten. Dat de commissie nu opeens vaart zet achter belastingharmonisatie is een kwestie van gezond verstand: in deze tijden dat lidstaten worstelen met begrotingsdiscipline is het moeilijk om deals te verdedigen die juist gaten in de begroting lijken te slaan.

„De politieke timing is nu goed”, zegt Junckers woordvoerder Margaritis Schinas. „We weten niet hoe lidstaten op de voorstellen gaan reageren, maar de tekenen zijn hoopgevend. Gemakkelijk wordt het niet: sommige lidstaten zien dit niet echt zitten.” Zoals Nederland, dat vorige week op de rem trapte bij de ‘Moeder-Dochterrichtlijn’, die kunstmatige bedrijfsconstructies voor belastingverlaging moet tegengaan.

Den Haag heeft een hekel aan de suggestie dat Nederland een ‘belastingparadijs’ is voor multinationals. Zowel minister van Financiën Dijsselbloem (PvdA) als staatssecretaris van Financiën Wiebes (VVD) benadrukte vorige week in Brussel dat Nederland geen Luxemburg is. Maar Juncker noemde Nederland deze week herhaaldelijk in zijn reactie op ‘Lux-leaks’. Pogingen om van Luxemburg het zwarte schaap van Europa te maken, bestrijdt hij. „Er is mij verteld dat de zogenoemde tax rulings een goed gevestigde praktijk zijn in 22 landen van de EU.”

Man met een missie

Hoe krijgt Juncker de lidstaten zover dat ze soevereiniteit overdragen die ze tot nu toe fel hebben verdedigd? Juncker lijkt zijn hoop vooral te hebben gevestigd op de publieke opinie en op het Europees Parlement, waar afgelopen week nog felle kritiek klonk op hem klonk. Hij maakte die onschadelijk met een onverwacht bezoek, zette zijn plannen uiteen en streelde ego’s. Juncker is daar nu niet langer een man met een geloofwaardigheidsprobleem, maar een man met een missie.