‘Door stress die langdurige schulden opleveren, daalt je IQ gemiddeld met 13 punten'

Dat zei Nadja Jungmann, lector aan de Hogeschool Utrecht, in nrc.next

illustratie Martien Ter Veen

De aanleiding

Ook hogeropgeleiden hebben steeds vaker schulden. Maar zij stappen minder snel naar de schuldhulpverlening omdat ze zich schamen. En dat kan problemen opleveren, zei Nadja Jungmann, lector Schulden en Incasso aan de Hogeschool Utrecht, in nrc.next. Want door de stress die langdurige schulden opleveren, daalt je IQ gemiddeld 13 punten, waardoor het moeilijker wordt een goede oplossing te bedenken.

Waar is het op gebaseerd?

Voor de bron van deze uitspraak verwijst Jungmann naar een wetenschappelijk onderzoek van onder meer de universiteiten Harvard en Princeton. In het experiment stellen onderzoekers Amerikaanse proefpersonen een vraag over geld: stel, je auto is kapot en het kost 150 dollar om hem te repareren, wat zijn je overwegingen om de auto wel of niet naar de garage te brengen? Terwijl ze over deze vraag nadenken, maken de proefpersonen een IQ-test. Een andere groep respondenten krijgt dezelfde financiële vraag, maar nu zijn de kosten 1.500 dollar. Ook zij krijgen een IQ-test voorgelegd.

Arme proefpersonen blijken de test slechter te maken na de vraag met de hoge kosten: hun IQ-score is gemiddeld 13 punten lager. Voor de rijkere respondenten heeft het verschil in de financiële vraag geen invloed op de score.

Volgens de onderzoekers worden arme proefpersonen aan hun financiële problemen herinnerd. 150 dollar op tafel leggen is nog wel te doen, maar 1.500 dollar wordt een probleem. De financiële misère neemt een deel van hun hersencapaciteit in beslag, waardoor er minder denkvermogen overblijft voor andere taken, zoals de IQ-test.

En, klopt het?

Het is niet zo dat de intelligentie van de proefpersonen achteruitgaat, vertelt Han van der Maas, professor psychologische methodes aan de Universiteit van Amsterdam. „Het gaat om een lagere score op een IQ-test, omdat proefpersonen andere dingen aan hun hoofd hadden. De testscore gaat dus omlaag, maar niet noodzakelijk hun intelligentie.”

Er valt daarnaast nog wel wat af te dingen op de methode van het onderzoek, wat consequenties kan hebben voor de conclusies, aldus Jelte Wicherts van de Universiteit van Tilburg. Wicherts is als methodoloog gespecialiseerd in statistische fouten en doet ook onderzoek naar IQ-scores. Hij bekeek het onderzoek grondig en publiceerde daarover in Science.

De verschillen kunnen daarnaast zijn veroorzaakt door ‘testangst’. De proefpersonen die nadachten over het financiële probleem met hoge kosten, waren wellicht zenuwachtiger door de lastigere vraag. Door testangst is het effect van armoede waarschijnlijk minder groot dan de onderzoekers stellen.

Of de verschillen nu werden veroorzaakt door testangst of het financiële probleem; het effect heeft volgens Wicherts niet per se minder grip op de rijke proefpersonen. Het is alleen niet te meten omdat de IQ-test die de Amerikaanse proefpersonen is voorgelegd, veel te gemakkelijk is. In de Verenigde Staten verschilt het IQ van rijke en arme mensen relatief veel. Mogelijk is de test zo makkelijk dat de rijke - waarschijnlijk slimmere - groep bijna altijd de maximale score zou halen.

Ook professor Van der Maas kan zich niet voorstellen dat de 13 punten toe te schrijven zijn aan de financiële vraag waar de proefpersonen over nadachten. „Dat zo’n simpele manipulatie enorme effecten heeft terwijl serieuze cognitieve trainingen, zoals een intensief scholingsprogramma van de Amerikaanse overheid, alleen kleine effecten laten zien, is ongeloofwaardig”, stelt hij.

Naast de aangehaalde studie is er nauwelijks vervolgonderzoek gedaan naar dit specifieke onderwerp. Voor er harde conclusies worden getrokken, moet het onderzoek gerepliceerd worden in verschillende omstandigheden, vindt methodoloog Wicherts.

Conclusie

Jungmann refereerde aan onderzoek van Harvard en Princeton, waaruit inderdaad bleek dat het IQ met gemiddeld 13 punten daalt door armoede. Maar er bestaan twijfels rond de studie en er is niet genoeg onderzoek gedaan om harde beweringen op te baseren. De uitspraak wordt daarom beoordeeld als ongefundeerd.