Renzi’s ‘pact met de duivel’ Berlusconi

Gedreven door eigenbelang sluiten premier en oppositieleider akkoord over institutionele hervormingen

Bijna veertig jaar verschillen ze in leeftijd. Eigenlijk zouden ze tegenpolen moeten zijn: de een voor Italiaans links de verpersoonlijking van het kwaad, de ander de linkse hoop voor de toekomst.

Toch kunnen Matteo Renzi en Silvio Berlusconi het uitstekend met elkaar vinden. Zo goed, dat de linkse premier en de rechtse oppositieleider woensdag afspraken om op een aantal terreinen „samen te werken in het belang van het land”. Die afspraak zou tot 2018 moeten gelden, als de zittingstermijn van het huidige parlement afloopt. Daarmee ontstaat, zo staatin hun gezamenlijke verklaring, „een grote mogelijkheid om Italië te moderniseren”.

Critici binnen zijn eigen Democratische Partij verwijten de 39-jarige premier dat hij een pact met de duivel heeft gesloten. Berlusconi, dat is toch de man die veroordeeld is wegens belastingfraude, die beschuldigd is van omkoping van rechters en senatoren, die ranzige feestjes met jonge meisjes organiseerde, die schaamteloos zijn tv-zenders inzette voor politieke campagnes, die... De lijst van redenen je niet met Berlusconi in te laten, is eindeloos.

Italiaans links is twintig jaar lang zo geobsedeerd geweest door Berlusconi, dat het zijn eigen prioriteiten vaak heeft vergeten. Renzi heeft daar geen last van. De oud-burgemeester van Florence, de stad van Machiavelli, benadert het pragmatisch. Steun uit het kamp van Berlusconi geeft hem meer kans de weerstanden in eigen kring tegen hervormingen te overwinnen.

Al jaren snakt de Italiaanse kiezer naar vernieuwing, op veel terreinen. Maar de weerstand van gevestigde belangen is sterk, ook al omdat het politieke bestel na de Tweede Wereldoorlog zo werd ingericht dat veel groepen verandering konden blokkeren.

„Italië wacht al sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw [...] op de modernisering van zijn institutionele systeem”, schreef Il Sole 24 Ore gisteren in een commentaar. De zakenkrant begroette de afspraken tussen Renzi en Berlusconi daarom als „een van de weinige positieve voorbeelden van een akkoord tussen politieke leiders om een nieuw systeem te ontwerpen waarin hun respectievelijke kiezers zich herkennen.”

In eerste instantie geldt de afspraak plannen voor een nieuwe kieswet. Maar de deur staat open voor andere vormen van samenwerking. Bij de plannen voor versoepeling van de arbeidswetgeving bijvoorbeeld, decennia lang de totem van vakbondsmacht en belangrijkste reden voor de algemene staking die Renzi als Sinterklaascadeau krijgt.

Er zijn wel meer hervormingsplannen van Renzi die indruisen tegen de traditioneel linkse catechismus of die een bedreiging vormen voor gevestigde belangen, maar waarin veel centrum-links en centrum-rechtse kiezers zich wel herkennen. Het gemor binnen de Democratische Partij is groot. Partijbaronnen die vroeger invloedrijk waren, proberen de restanten van hun macht te mobiliseren. Vooralsnog weet Renzi zich gesterkt door zijn grote krediet bij de kiezers. Bij de Europese verkiezingen leidde hij zijn partij naar een historische 41 procent. Maar Renzi kent zijn geschiedenis: interne meningsverschillen zijn in Italië een grotere bedreiging gebleken voor linkse kabinetten dan de rechtse oppositie.

Daarom speelt hij nu de kaart Berlusconi. Officieel gaat het alleen om een nieuwe kieswet – waarop president Napolitano al jaren aandringt. De huidige regels leiden tot een verschillende samenstelling van Huis van Afgevaardigden en Senaat. Bovendien kunnen kiezers geen voorkeurstem uitbrengen.

Renzi weet dat Berlusconi belang heeft bij een pact met hem. Om te beginnen is het kamp van Berlusconi in verwarring. De grote leider heeft een taakstraf gekregen en mag geen politieke functies vervullen. De 78-jarige Berlusconi wil zijn partij Forza Italia ingrijpend verjongen, maar daar is tijd voor nodig. Als Renzi zijn goede peilingen met vervroegde verkiezingen zou willen omzetten in een sterkere positie, komt dat het rechtse kamp slecht uit.

Bovendien moet de komende maanden een opvolger worden gekozen voor president Napolitano. Die is nu 89 en wil zijn tweede termijn niet volmaken. Berlusconi wil aan de tafel zitten als de keuze voor een nieuwe man of vrouw wordt besproken, want dat is degene die hem gratie zou kunnen verlenen.

Daarbij: Berlusconi herkent veel in Renzi. Jeugdig elan, enthousiasmerend, makkelijk pratend, weinig ideologische vooringenomenheid – zeg maar een Berlusconi zonder duistere kant.

Berlusconi gebruikt Renzi om in het spel te blijven. Renzi gebruikt Berlusconi om zijn hervormingsplannen meer kans van slagen te geven. Sinds de eerste gesprekken tussen de twee begin dit jaar waarschuwen hun adviseurs voor te veel concessies. Maar veel ‘gewone’ Italianen vragen zich af of het toch lukt een paar van de veranderingen door te voeren waar ze al jaren op wachten.