Hup, ga werken, zegt de gemeente. Nu écht

De gemeente kort flink op het bestrijden van armoede: er gaat 38 miljoen minder naar mensen in de bijstand. Zij moeten werken. Of ze dat gaan doen, is nog maar de vraag.

Armoede bestrijden door te bezuinigen op het armoedebeleid. Kan dat? Volgens wethouder Maarten Struijvenberg (Leefbaar Rotterdam) volgt het een juist uit het ander. De gemeente Rotterdam bezuinigt tot 2018 ruim 38 miljoen euro op het armoedebeleid, waar jaarlijks zo’n 60 miljoen aan wordt besteed. Vooral mensen in de bijstand krijgen vanaf 1 januari minder geld. Zo moet het „aantrekkelijk worden om te werken”, zei Struijvenberg in NRC Handelsblad. Hij wil dat 12.000 van de 38.000 mensen in de bijstand zo in de komende vier jaar aan het werk komen. Deze week nam de raad de begroting met deze plannen aan. Zullen ze werken?

De grootste ingreep is dat de gemeente vanaf 1 januari de ‘langdurigheidstoeslag’ schrapt. Dat scheelt voor mensen die langer dan vijf jaar in de bijstand zitten tot 500 euro per jaar. Ook wordt er minder afvalstoffenheffing kwijtgescholden. Er gebeurt ook iets extra’s. Wijkteams krijgen 10.000 euro voor mensen in nood. De gemeente gaat ‘kindpakketten’ uitdelen, met bijvoorbeeld sportkleding. Dat komt bovenop hulp voor zaken als abonnementen, muziekles en sport. Er zijn ook plannen voor ouderenpakketten, en (alleenstaande) ouders met jonge kinderen krijgen opleiding. Voor dergelijke maatregelen heeft de gemeente 1,5 miljoen euro per jaar extra.

De grotere rol van wijkteams is positief, zegt armoedespecialist Marjet van Houten van Movisie, een bureau dat sociale vraagstukken onderzoekt. De groep armen, in Rotterdam zo’n 60.000 huishoudens, is zo divers dat één vaste aanpak geen zin heeft. Wijkteams reageren op persoonlijke situaties. Ze kunnen ook helpen met het organiseren van sociale netwerken, waarin mensen elkaar helpen. Ouderen die geen tramkaartje kunnen kopen. Of de groeiende groep van werkende armen die schulden hebben of te weinig verdienen als zzp’er.

De harde kern van de armen bestaat uit mensen die te maken hebben met de „giftige cocktail” van schuld, verslaving en psychische problemen. „Die krijg je echt niet binnen een jaar aan het werk”, zegt Van Houten. Ze is kritisch over de efficiëntie van sommige maatregelen. Zo is de overheid vaak zelf de grootste schuldeiser van armen. Als je toeslagen schrapt hoeven maar een paar mensen meer in geldnood te komen om de stad juist op kosten te jagen: de deurwaarder is veel duurder.

12.000 uit de bijstand? Kleine kans

Voor mensen met te veel problemen werken extra prikkels niet, zegt Barbara van Straaten, een Rotterdamse die onderzoek doet naar de kwetsbaarste groep, daklozen. „Als je niet kunt klokkijken, helpt het niet om een sancties te zetten op te laat komen voor een afspraak.”

Hoe groot is de kans dat 12.000 mensen uit de bijstand gaan werken? Volgens de directeur van de Rekenkamer van Rotterdam, Paul Hofstra, wordt dat „a hell of a job”. De Rekenkamer lichtte vorig jaar 36 maatregelen door om het aantal mensen met uitkering terug te dringen. Het effect bleek beperkt, zeker bij de 21 maatregelen om mensen aan het werk te helpen: de arbeidsmarkt zat nu eenmaal tegen.

Struijvenberg dient de ‘financiële prikkel’ toe door de langdurigheidstoeslag af te schaffen. Die gaat per definitie naar mensen die langer dan vijf jaar in de bijstand zitten (17.000 mensen). Binnen de bijstand is dat precies de groep die de minste kans op werk heeft, zegt Josien Hofs. Zij doet bij de hogeschool InHolland in Rotterdam onderzoek naar de vrijwillige (lees: onbetaalde) tegenprestatie waartoe zij worden verplicht. Daarvoor was Rotterdam de proeftuin, nu wordt dit landelijk de regel.

Hofs noemt het „zeldzaam” dat iemand uit deze groep nog aan werk komt. Er is altijd wat: ze zijn te oud, staan ‘te ver’ van de arbeidsmarkt, of lijden onder een perverse logica. Voorbeeld: een taxichauffeur die gehandicapten vervoert verliest zijn baan, omdat de zorgaanbieder van betaald taxivervoer overstapt op de wijkbus. De chauffeur belandt, via de ww, in de bijstand en gaat verplicht vrijwilligerswerk doen: als chauffeur van die ziekenbus. Hij doet nu dus hetzelfde werk, maar onbetaald.

Is er ook een groep die wel tot werk geprikkeld kan worden? Ja, jongeren, zeggen experts. Maar ze zeggen er bij: een aantrekkende economie is cruciaal, welk beleid je ook voert. „De arbeidsmarkt werkt het beste”, zegt socioloog Godfried Engbersen van de Erasmus Universiteit. „Als er geen werk is, kan je prikkelen tot je een ons weegt.”