‘Het kan echt nog veel erger dan ebola’

De multimiljardair en megafilantroop was in Nederland – om te bedelen. Ebola bewijst dat de wereld nog lang niet genoeg ontwikkelingshulp geeft, vindt hij.

Bill Gates: „Piketty heeft belangrijk boek geschreven, maar ik deel niet al zijn conclusies.” Foto Robin Utrecht

Thabo Mbeki, de voormalig president van Zuid-Afrika, kan de geschiedenis in als de man die nee zei tegen Bill Gates. „Ik zei tegen Mbeki: we helpen je in de strijd tegen aids met 100 miljoen dollar bij elke prioriteit die je maar stelt. Wil je geld om zwangere vrouwen met hiv te helpen? Om baby’s met hiv te helpen? Hij sprak drie uur met me, heel vriendelijk, maar hij weigerde pertinent. Hij zei: nee, aids wordt niet veroorzaakt door hiv. Ik vond dat hij een totaal verkeerde beslissing nam. Maar ja, ik ben bevooroordeeld.”

Het gebeurt niet vaak dat mensen nee zeggen tegen Bill Gates. Gisteren deed de voormalige Microsoft-topman en weldoener – in de afgelopen 20 jaar 15 keer de rijkste man ter wereld – Den Haag aan. Waar hij zijn voet zette, van een bijeenkomst met ontwikkelingsforum One World tot opnames van het programma College Tour en van een gesprek met premier Rutte tot de Kamercommissie Buitenlandse Zaken, was de opwinding tastbaar. Gates geeft ook één interview, op de strikte voorwaarde dat dit alleen zal gaan over de Bill & Melinda Gates Foundation (BMGF). Via dit liefdadigheidsfonds heeft Gates sinds 2000 31,6 miljard dollar aan ontwikkelingshulp geschonken, vooral voor gezondheidszorg en landbouwontwikkeling. Sinds 2008 was Gates fulltime filantroop, maar sinds dit jaar besteedt hij ook weer tijd aan Microsoft.

De man met een vermogen van 81,6 miljard dollar is in Europa om te bedelen, vertelt hij aan het eind van de middag zodra hij zit en zijn twee beveiligers de kamer in Hotel des Indes hebben verlaten. Aan verkennende small talk doet hij niet. Begin volgend jaar is er de grote top van de vaccincoalitie GAVI van ngo's en farmaceutische bedrijven. „Daar willen we 7,5 miljard dollar ophalen om het [diaree veroorzakende] rotavirus en pneumokokken uit te roeien en om meer meisjes het vaccin tegen baarmoederhalskanker te geven.”

„Nederland is altijd heel genereus geweest met ontwikkelingshulp. Maar van de weinige landen die de internationale 0,7-procentnorm voor ontwikkelingshulp halen, zijn jullie de enigen die deze hebben laten zakken [naar 0,56 procent van het bbp]. Ik was daar teleurgesteld over. Maar ik reken op Nederland op andere terreinen, zoals GAVI.”

‘Vind een vaccin’ is kort gezegd het doel van veel van Gates’ reuzengiften. Het uitroeien van polio, het doel waarmee de Foundation in 2000 begon, staat nog steeds bovenaan de lijst, al is de ziekte tot in drie landen teruggedrongen. Vaccins tegen malaria, hiv en tbc waren de volgende stappen. Intussen is de verlanglijst uitgebreid met minder bekende ziektes. „Maar er zijn ook altijd dingen die tegen ons werken. Zoals malaria die resistent is tegen medicijnen. Of ebola.”

Van dichtbij doet Gates, met zijn wat geknepen stem en zijn wat te wijde pak, een beetje denken aan Woody Allen. Ook op zijn 59ste lijkt de dadendrang te groot voor zijn lichaam, want dat schiet in de stoel alle kanten uit. Hij leunt naar voren, schiet dan weer rechtop, draait en hangt scheef. Zijn ellebogen stuiteren op de leuningen, zijn linkervoet tikt op de grond.

Wat zijn de lessen die u uit de ebolacrisis trekt?

„Iedereen was te laat. Artsen zonder Grenzen waarschuwde, maar het duurde lang voordat de wereld wakker werd. Gelukkig lijkt het erop dat we het allerergste scenario kunnen afwenden door wat er nu in de pijplijn zit; de bouw van ziekenhuizen, genoeg beschermende pakken.

„Maar die traagheid kan niet. Ebola is niet eens zo besmettelijk en in de komende decennia komt er zeker een veel gevaarlijker uitbraak van een nu nog onbekend virus. We moeten sneller in actie kunnen komen. We moeten lijsten met vrijwilligers hebben, we moeten weten wie de vliegtuigen klaar heeft staan.”

Gates is de invloedrijkste selfmade ontwikkelingsdeskundige ter wereld. Met 3,6 miljard dollar aan giften vorig jaar is zijn stichting de grootste private donor ter wereld. Daarnaast legt Gates’ ondernemersroem gewicht in de schaal – Bill en Melinda Gates krijgen alle betrokkenen bij elkaar en alle neuzen dezelfde kant op. De strijd tegen polio en malaria kreeg dankzij hen prioriteit bij regeringen, universiteiten en ngo’s. De meetbare doelen en resultaten van vaccinatieprogramma’s bieden tegenwicht aan het imago van ontwikkelingshulp als bodemloze put.

Maar er is ook kritiek. Deskundigen zetten vraagtekens bij de macht van twee steenrijke particulieren binnen een internationale instelling als de WHO (Wereldgezondheidsorganisatie). Bij de verwevenheid van ‘vaccinkoning’ Gates en de farmaceutische industrie, waar hij graag personeel van betrekt en waarin hij tussen 2002 en 2009 ook belegde. Hoe welkom ook, de geldregen uit Seattle voor vaccins en afzonderlijke ziektes houdt ontwikkelingslanden afhankelijk en negeert wat ze echt nodig hebben: goede, algemene gezondheidssystemen, schreef onder meer medisch tijdschrift The Lancet in een kritisch stuk.

Ebola kon in Liberia en Sierra Leone zo uit de hand lopen doordat er nauwelijks artsen en werkende gezondheidscentra zijn. Is dat geen les die we moeten trekken?

„Een beter gezondheidsstelsel in Liberia had ebola niet ingedamd. Bij een epidemie van deze schaal kan een ontwikkelingsland niet zonder externe hulp. Dat neemt niet weg dat fragmentatie onze aandacht heeft. Inderdaad sterven er in die landen, nu helemaal, nodeloos vrouwen bij de bevalling door de afwezigheid van alledaagse zorg. Sinds 2012 leggen we ons dan ook toe op primaire gezondheidszorg, onder meer in Nigeria en Ethiopië.”

Sommige experts schrijven de trage reactie van de WHO op de ebola-epidemie toe aan de Gates Foundation. Met uw geoormerkte schenkingen zou u alle aandacht in de richting van malaria en polio dwingen.

„Dat is geen logische kritiek. Moeten wij geld geven om mensen op het WHO-hoofdkantoor in Genève te houden om te bepalen wat de prioriteiten moeten zijn? Wij geven geld voor artsen. Met onze poliomensen konden we in Nigeria razendsnel ingrijpen. Zo is de epidemie daar beperkt gebleven tot 20 patiënten – van wie er helaas 8 zijn gestorven.”

U geeft geld weg, maar geen economische macht. De BMGF geeft geld aan westerse organisaties. Het bijbehorende trustfonds investeert in westerse ondernemingen die niet uitmunten in verantwoord ondernemen, zoals Exxon Mobile, Coca-Cola en McDonalds.

Gates’ stem blijft zakelijk, maar zijn lichaam is nu geïrriteerd. Het zakt wijdbeens ver onderuit in de stoel, zover dat Gates bijna ligt. De armen blijven wapperen.

„Melinda en ik worden elke dag wakker en dan bedenken we hoe we de meeste levens kunnen redden. Impact heb je met de strijd tegen hiv, waaraan jaarlijks 1,5 miljoen mensen overlijden, en tegen malaria, waar 600.000 mensen aan sterven. Ik dank God voor westerse instellingen en bedrijven die het geld en de expertise hebben om met onze hulp twintig jaar in de ontwikkeling van een vaccin te stoppen. En Coca-Cola en Walmart leveren solide rendement, dat ik nodig heb om die levens mee te redden.”

U bezoekt Nederland in de week nadat Joseph Stiglitz en Thomas Piketty hier waren, economen met scherpe kritiek op maatschappelijke ongelijkheid.

„Thomas Piketty heeft een belangrijk boek geschreven, maar ik deel niet al zijn conclusies. Ik ben voor een progressief belastingstelsel, maar we moeten ook kijken naar een belasting op consumptie. Waar het om gaat is dat je de drijfveren voor vernieuwing en ondernemerschap behoudt, terwijl je al te scheve welvaartsverdeling afdempt. Maar laten we van gelijkheid geen doel op zich maken. Ik bedoel: in Noord-Korea zijn geen grote inkomensverschillen.”

In het ongelijkheidsdebat zijn de pijlen gericht op miljardairs als u. Hoe voelt het om ‘de 1 procent’ te zijn, wat heet, de 0,1 procent?

„Ik heb ongelooflijk veel geluk gehad. Ik heb mijn energie, en later mijn geld, altijd op iets nuttigs kunnen richten.”