En dan zit je ineens vast in Gaza

Mensenrechtenactiviste Lydia de Leeuw was wel vaker in Gaza geweest. Maar deze keer kon ze het Palestijnse gebied niet meer verlaten. De reden: op de heenweg had ze gebruik gemaakt van een grensovergang die niet meer bleek te bestaan.

Als ze aan het begin van de avond bij de koffiebar in Tel Aviv heeft plaatsgenomen, vraagt Lydia de Leeuw meteen om de menukaart. De 28-jarige mensenrechtenactiviste heeft de hele dag nog niet gegeten. Deze middag mocht ze eindelijk de Gazastrook verlaten, na er drie weken te hebben vastgezeten. En ook al heeft Israël toestemming gegeven voor haar vertrek, ze moest alsnog twee uur vragen beantwoorden en wachten voordat de autoriteiten haar het land binnenlieten. „Ze vroegen zelfs naar de naam van mijn opa.”

Het verhaal van De Leeuw begint op 21 oktober. Dan komt ze Gaza binnen via de grensovergang met Egypte. Normaal komen westerlingen – journalisten, diplomaten, hulpverleners – via Israël. Maar omdat De Leeuw voor een Palestijnse mensenrechtenorganisatie actief is, geeft Israël daar geen toestemming voor.

Eerder had De Leeuw, afkomstig uit Brabant, al eens twee jaar in Gaza gewoond. Deze keer is ze maar kort op bezoek. Een gebeurtenis in Egypte, drie dagen nadat ze is gearriveerd, verandert alles. Meer dan dertig Egyptische militairen worden gedood in de Sinaï-woestijn, niet ver van Gaza. Hoewel de daad niet wordt opgeëist, besluit president Sisi een bufferzone van vijfhonderd meter breed te creëren tussen zijn land en de strook. Huizen worden gesloopt, mensen verjaagd. De grensovergang die De Leeuw had gebruikt om naar Gaza te reizen, bestaat niet meer.

De Gazastrook is een reepje land van veertig kilometer lang en maximaal dertien kilometer breed. Het grenst aan Israël en Egypte. In de praktijk oefent Israël de volledige controle uit over de strook. Zo bepaalt dit land welke mensen en goederen erin en eruit mogen. En de regel is: mensen mogen alleen eruit via dezelfde grensovergang die ze hebben gebruikt om binnen te komen.

De Leeuw zit dus vast.

Ze is lotgenote van de Gazanen

Na de laatste Gaza-oorlog, in de maanden juli en augustus, is het dramatisch gesteld met de 1,8 miljoen Palestijnen die het gebied bevolken. Meer dan 2.100 Gazanen kwamen om, vele duizenden raakten gewond of dakloos. Er is een tekort aan bijna alles: water, elektriciteit, huizen, scholen, medische zorg.

Het was de derde Gaza-oorlog in zes jaar, maar voor het eerst heeft De Leeuw er mensen depressief gezien. „Ze hebben veel stress, zijn enorm afgevallen of juist aangekomen. Ze verkeren in totale onzekerheid. Voor het eerst heb ik ook grote boosheid ervaren over hun uitzichtloze situatie.”

Tijdens de afgelopen oorlog zette De Leeuw vanuit Beiroet het project ‘Voices of Gaza’ op. Journalisten, zegt ze, focussen tijdens zo’n oorlog alleen op de grote incidenten. „Het doel van Voices of Gaza is om journalisten juist in contact te brengen met de gewone mens in Gaza. Om bijvoorbeeld het verhaal te vertellen dat mensen niet meer durfden te douchen, uit angst dat ze naakt gevonden zouden worden als hun huis zou worden gebombardeerd. Palestijnse oorlogsslachtoffers zijn geen statistieken en verdienen een gezicht en een stem in de media.” Het werkte: media van over de hele wereld namen contact op, van de BBC en de The Washington Post tot een Indiase radiozender.

Terwijl De Leeuw vastzit, is ze voor even een lotgenote van de Gazanen. Maar waar de Nederlandse enkele weken in onzekerheid verkeert, kunnen de bewoners al jaren Gaza niet uit. Gek genoeg, zegt De Leeuw, hebben de mensen daar vooral medelijden met haar situatie. „Ze snapten er niks van. Ik heb toch een Nederlands paspoort? Dan konden mijn autoriteiten toch wel wat regelen?”

Een VN-diplomaat helpt

Als duidelijk wordt dat ze niet meer via Egypte terug kan reizen, neemt De Leeuw contact op met de Nederlandse ambassade in Israël, die haar doorverwijst naar de Nederlandse vertegenwoordiging in de Palestijnse gebieden. „Zij zeiden: regel is regel. Het Israëlische beleid is erg streng. We kunnen niets doen, tenzij er sprake is van humanitaire nood. Maar dat was niet het geval. Mijn enige nood was dat ik er zat zonder einddatum.”

Ook een mailtje naar het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag haalt niets uit, waarna ze overweegt naar de media te stappen. Maar eerst – je moet toch alles geprobeerd hebben – neemt ze nog contact op met een hooggeplaatste VN-diplomaat. Hoewel hij er helemaal niet over gaat, belt hij binnen een paar uur terug. Hij praat met de Israëlische generaal die verantwoordelijk is voor de grensovergang. „Toen was het snel geregeld. Zonder hem had ik er nu nog gezeten.”

De Leeuw snapt niet dat de Nederlandse autoriteiten zo weinig voor haar konden betekenen. Volgens haar is er maar één mogelijke verklaring: de nauwe banden met Israël zijn heilig. „Ik zou zeggen dat mijn situatie een goede kans was om iets te doen tegen de afsluiting van Gaza, die door het Rode Kruis een oorlogsmisdrijf is genoemd. De burgerbevolking van Gaza wordt collectief gestraft sinds Hamas in 2006 aan de macht kwam in Gaza. Maar de Nederlandse autoriteiten willen hun diplomatieke spierballen niet gebruiken. Om de banden met Israël niet te verstoren, beschouwen ze de afsluiting van Gaza als een gegeven.”

De „hamvraag” voor De Leeuw is of ze ooit Gaza nog binnenkomt. Toen ze eindelijk toestemming had om Gaza via een Israëlische grensovergang te verlaten, zat daar één restrictie aan: binnen drie dagen moest ze het vliegtuig pakken naar Nederland. De Egypte-route bestaat niet meer, en ze denkt niet dat Israël happig is om haar nog toe te laten. „Ik heb er veel vrienden, en ook voor Voices of Gaza is het belangrijk dat ik er af en toe nog kom. Het zal lastig worden, en ook dit interview is weer een risico. Maar ik wil mezelf niet censureren. Mijn situatie illustreert precies wat er fout is.”