Wie moet vanavond de AKO Literatuurprijs winnen?

Een ding is zeker: er zal vanavond een man met de AKO Literatuurprijs vandoor gaan. Maar welke? Te Gussinklo? Kuijer? Westerman? Lanoye? Hertmans? Of toch K. Schippers? De zesde september 2013 was een bijzondere boekendag, zo blijkt bij het opmaken van de balans op de dag waarop de AKO Literatuurprijs 2014 wordt toegekend. Liefst vier

Wessel te Gussinklo (Foto Keke Keukelaar)

Een ding is zeker: er zal vanavond een man met de AKO Literatuurprijs vandoor gaan. Maar welke? Te Gussinklo? Kuijer? Westerman? Lanoye? Hertmans? Of toch K. Schippers?

De zesde september 2013 was een bijzondere boekendag, zo blijkt bij het opmaken van de balans op de dag waarop de AKO Literatuurprijs 2014 wordt toegekend. Liefst vier van de zes van de genomineerde boeken werden die dag in NRC Handelsblad besproken of belicht.  Marcel Möring schreef over Stefan Hertmans’ Oorlog en terpentijn,  Janet Luis trakteerde Tom Lanoye op vijf ballen vanwege diens Gelukkige slaven, Hendrik Spiering besprak het tweede deel van Guus Kuijers Bijbel voor ongelovigen en Arjen Fortuin liet zijn licht schijnen over Voor jou, K. Schippers’ “hoogst persoonlijke mengvorm van verhaal en essay”. Tevens in de race: good old Wessel te Gussinklo met de liefdesroman Zeer helder licht en Frank Westermans zoektocht naar een met mythes omgeven ramp in West-Kameroen in Stikvallei.

Maar wie moet er winnen? Een overzicht van de reacties op de boeken, uit de hoek van de AKO-jury en de recensenten van NRC Handelsblad.

Wessel te Gussinklo - Zeer helder licht

De AKO-jury noemt deze roman een “psychologisch spektakelstuk”, waarin een personage “nauwgezet nadenkt over de liefde en over het schrijverschap”.

“Te Gussinklo slaagt erin een feilloze vorm te vinden voor de weergave van gedachten, overwegingen, inclusief inconsequenties. Hij heeft een dwingend personage gekleid uit louter taal, een onontkoombare figuur die niet loslaat voor hij zijn hele angstvallige wezen heeft uitgestort. Dichter naderen is onmogelijk: personage en lezer kijken elkaar recht in de ogen, een verbond dat niet tot stand kon komen zonder tussenkomst van de ruimschoots ervaren en begeesterde schrijver die Te Gussinklo is.”

Voor NRC Handelsblad zag criticus Arjen Fortuin “magnifieke scènes” en sprak hij de hoop uit dat “Wessel te Gussinklo zijn plaats in het zeer heldere licht niet opgeeft en niet te lang wacht met het publiceren van zijn volgende roman”

Oordeel: ★★★★★

Links en rechts dringt men inmiddels aan op een AKO-winst voor Te Gussinklo. Luister hieronder naar een radio-interview met P.F. Thomese over Te Gussinklo:

Stefan Hertmans - Oorlog en terpentijn

De AKO-jury had met Oorlog en terpentijn een hybride-roman in handen, want het is “een oorlogsroman (…), een familiekroniek en een hartverscheurend liefdesverhaal”. En een goeie ook. Men heeft het over “zijn late meesterproef” die “nu al de status van een klassieker heeft”.

Voor NRC Handelsblad behandelde Marcel Möring Oorlog en terpentijn. En ook hij was zeer lovend:

“Hertmans geeft de oorlogsperiode de ruimte en daarin schrijft enkele van de mooiste pagina’s die ik over ’14- ‘18 heb gelezen. Leidraad is het dagboek, maar de tekst is die van de schrijver. En die tekst is een onderdompelende ervaring waarin het geknoei van de oorlog tastbaar wordt, de chaos, de verschrikkingen en de schrijnende afstand tussen Franstalig kader en Vlaamse infanteristen die taal-, cultuur- en klassenstrijd tegelijk is en de verhoudingen voorgoed zal bederven.”

Afgelopen februari sprak Arnon Grunberg Stefan Hertmans over Oorlog en terpentijn:

Arnon Grunberg ontmoet Stefan Hertmans - Over de Eerste Wereldoorlog en literatuur from De Balie on Vimeo.

Oordeel: n.v.t.

Guus Kuijer - De Bijbel voor ongelovigen deel 2

Volgens de AKO-jury, dit jaar onder voorzitterschap van Job Cohen, zit achter het tweede deel van Guus Kuijers Bijbelvertelling een “gouden idee”, want: “neem een bijfiguur uit de Bijbel, maak die tot hoofdpersoon en laat hem of haar het Bijbelverhaal vertellen”. Maar is een gouden idee ook goed genoeg voor goud? Wie afgaat op de slotwoorden van de jury is daar nog niet zo zeker van:

“Kortom, een zijlicht op de Bijbel, het oude verhaal voorzien van een nieuw perspectief. Wie dat aanstekelijk kan opschrijven, schrijft een prachtig boek.” Dat heeft toch minder allure dan Hertmans “klassieker”.

Ook Hendrik Spiering van NRC Handelsblad bezigt het woord “prachtig” in zijn bespreking. Maar zijn conclusie is toch lyrischer dan die van de jury:

“Kuijers navertelling is genadeloos, zijn beheersing van de verhalen superieur, geen bijbels detail blijft onopgemerkt. En ineens zie ik waarom het woord ongelovig in de titel staat. Het is ongeloof over zoveel nodeloos geweld, zoveel ontkenning van liefde.”

Als het aan Spiering ligt, zo lijkt het, gaat de prijs naar Kuijer.

Oordeel: ★★★★★

Kuijer tijdens de uitreiking van de Astrid Lindgren-prijs:

Tom Lanoye - Gelukkige slaven

Gelukkige slaven is, als we de AKO-jury mogen geloven, een vol boek. Kijk maar eens naar de synopsis:

“Lanoye neemt ons mee naar Buenos Aires, waar de lijkenpikkers - letterlijk ‘lijkenpikkers’ – op de loer liggen, naar de wildparken van Zuid-Afrika waar de jager in een oogwenk in de prooi kan veranderen, en naar de miljoenensteden van het nieuwe China, waar het snelle geld tegen de wolkenkrabbers aanklotst. In deze wereld, waarin iedereen een masker draagt, dragen twee Belgische bannelingen hetzelfde masker en allebei worden ze op een andere manier vermalen door de grote molen van het hedendaagse kapitalisme, globalisme, consumentisme, en alle andere ‘ismen’ die voor de voeten van Tom Lanoye komen.”

Gelukkige slaven laat zien dat “Lanoye zich als schrijver waar dan ook thuis voelt” en we zien hier dan ook een schrijver “op zijn best”.

Janet Luis van NRC Handelsblad vond Gelukkige slaven “om van te smullen” en deelde alle beschikbare ballen die tot haar beschikking stonden uit aan de Vlaamse schrijver. Ze lichtte haar oordeel onder andere toe door te wijzen op de stijl.

“De charme van deze levendige thriller schuilt in de beeldende, soms wat gewelddadig aandoende formuleringen. Als in Zuid-Afrika de schemering invalt, wordt de hemel steeds roder, ‘alsof iemand zich in een teil water de polsen heeft geopend.’ En als mevrouw Bo Xiang liefkozend haar bejaarde hand op die van Tony legt, dan huiver je vanzelf even mee: ‘Het klauwtje woog zwaarder dan je zou verwachten en het voelde koud en klam aan. Een busseltje verlepte asperges, pas uit het vriesvak gehaald.’”

Oordeel: ★★★★★

K. Schippers - Voor jou

Welk genre bezigde K. Schippers met Voor jou? De AKO-jury weet het niet zeker. En daarom maar uitgelegd wat het boek niet is:

“Voor jou is geen verhalenbundel. Het is geen verzameling essays en evenmin is het een rouwboek.”

Wat is het wel?  “Het is iets ertussenin.” Iets wat in de buurt komt van Oorlog en terpentijn dus, want ook hier valt de term “hybride boek”. Erin is er van K. Schippers een verhalenbundel op komst “waarin hij alledaagse dingen vanuit een onverwachte hoek belicht”. Dat zijn we van Schippers gewend. Maar hij laat er vervolgens “rouw insluipen” vanwege de dood van zijn twee oude vrienden  Gerard Brands en (Henk) Bernlef, met wie Schippers ooit het blad Barbarber oprichtte.

“Door in zijn herinneringen te duiken maakt hij zijn verdwenen vrienden weer aanwezig. Ze gaan op in de verhalen, leveren commentaar, bemoeien zich zelfs met zijn bundel. Schippers probeert zijn vrienden langer bij zich te houden, hij bestrijdt het verdwijnen door aandacht te hebben voor vluchtige dingen en ze een plaats te geven in zijn geest, want zo verdwijnt er niets. Wat onthouden wordt, bestaat.”

De jury oordeelt:

“Voor jou is een prachtig eclectisch boek, een ode aan kunst, vriendschap en de poëzie van het alledaagse.”

Voor NRC stelde Arjen Fortuin al heel vroeg in zijn bespreking:

“Hoe je het ook definieert: Voor jou is een heel mooi heel droevig boek geworden.”

Hij concludeert dat  “alles in elkaar grijpt in het wonderlijke mengsel van ernst en lichtheid waar Brands, Bernlef en Schippers de Nederlandse letteren op trakteerden”.

Oordeel: ★★★★

Frank Westerman – Stikvallei

Voor Stikvallei liet Westerman zich inspireren door de ramp  nabij het Nyosmeer in West-Kameroen in 1986, waarbij ruim 1700 doden vielen. Lange tijd bleef onduidelijk wat de oorzaak van de ramp was. Wetenschappers, missionarissen en Kameroeners buitelden over elkaar heen in hun antwoord. Volgens de AKO-jury heeft Westerman deze verhalen in “Stikvallei schitterend weten te koppelen”, maar is het feitelijke onderwerp van het boek niet de ramp maar “het belang van verhalen” zelf.

“De meeste schrijvers houden het bij vertellen op zichzelf. Westerman gaat een stap verder: hij vertelt, maar toont tegelijkertijd het belang van de vertelling. Wat dat betreft kunnen de wetenschappers, de missionarissen en de lokale bevolking een puntje zuigen aan Westerman.”

Resumerend:

“Reden of oorzaak doen er niet toe, waar het om gaat is: wie heeft het beklijvende verhaal. Wanneer zoveel verhalen het tegen elkaar opnemen, dan is er namelijk maar één ding erger dan het verliezende verhaal zijn: het vergeten verhaal. Hoe wrang dat is, toont Westerman grandioos.”

Voor NRC hield Toef Jaeger Westermans boek tegen het licht. Ze spreekt van “schitterende verhalen”. Erg veel verhalen weliswaar, maar “ze vervelen geen moment”.

“Storender” vindt Jaeger Westermans opmerkingen over de werkelijkheidsgraad van sommige van deze verhalen en verwijt ze hem dat hij zo nu en dan aan “mooischrijverij” doet. Maar:

“Ondanks deze schoonheidsfoutjes is Stikvallei een geslaagd boek. Van ijdelheid is deze keer geen sprake, bevlogenheid staat voorop. De zoektocht naar en het verzamelen van de verhalen was een voortreffelijk plan dat heel goed is uitgewerkt, zeker omdat het gaat over een ramp waarvoor in het land zelf nauwelijks meer aandacht is.”

Oordeel: ★★★★

Frank Westerman in DWDD over Stikvallei:

De uitreiking van de AKO Literatuurprijs wordt vanavond live uitgezonden in Nieuwsuur. Vandaag in NRC Handelsblad een interview met Wessel te Gussinklo.