Vanuit het oog van de storm

Laura Poitras volgde Edward Snowden voor en tijdens zijn explosieve onthullingen over de NSA. IDFA toont haar documentaire Citizenfour.

Beeld uit Citizenfour. Beeldbewerking NRC

Iedere keer als Laura Poitras naar haar geboorteland ging, volgde hetzelfde ritueel. De Amerikaanse grenspolitie nam haar op het vliegveld apart. Haar spullen werden minutieus doorzocht – soms werden ze in beslag genomen – en urenlang stelden agenten vragen.

Dat begon in 2006, nadat ze de documentaire My Country My Country had gemaakt, over het leven in Irak na de Amerikaanse invasie. Ze werd op een geheime Amerikaanse ‘watch list’ geplaatst, bleek later. Publiekelijk vertelde ze er niet over. Dat is niet haar stijl. In 2012 besloot Poitras naar Berlijn te verhuizen, moe van de tientallen ondervragingen.

Zo ervoer ze persoonlijk waar ze met haar documentaires aandacht voor vraagt: het repressieve beleid van Amerika na de aanslagen van 11 september 2001. Ze maakte een tweede documentaire, The Oath, over Guantánamo Bay en begon aan een derde over surveillance, met daarin aandacht voor de Amerikaanse NSA.

Totdat ze begin 2013 een e-mail van een haar onbekend persoon ontvangt: hij noemt zichzelf ‘Citizenfour’. Hij heeft haar niet gekozen, schrijft hij: dat heeft ze zelf gedaan, door haar documentaires. Maandenlang sturen ze elkaar in het geheim berichten. Poitras is de eerste die weet dat er een klokkenluider binnen de NSA is die duizenden vertrouwelijke stukken wil lekken. Vier maanden blijft het hun geheim, totdat ze besluiten elkaar in Hongkong te ontmoeten. Poitras informeert de Amerikaanse journalist Glenn Greenwald, en die neemt een collega van de Britse krant The Guardian mee. Zo ontspint zich het grote NSA-schandaal. Poitras filmt de kennismaking met Snowden in een hotelkamer in Hongkong: de plot van haar documentaire is er.

Terwijl de wereld steeds meer te weten komt over Snowden, trekt Poitras zich terug in Berlijn. Ze spreekt nauwelijks in het openbaar en is moeilijk bereikbaar. Anderhalf jaar na de ontmoeting in Hongkong is haar film af en wil ze erover praten. Ze ontvangt in het hippe Prenzlauer Berg in Berlijn, met uitzicht op de tv-toren van Alexanderplatz – ooit het symbool van Oost-Duitse repressie. Poitras: „Ik vond dat het creatieve proces beschermd moest worden. Ik wilde niet telkens hetzelfde verhaal vertellen, want dan zou ik mijn emotie erbij verliezen. Nu de film uit is, kunnen we praten over wat ik heb gemaakt.”

Heftige incidenten

Mensen die met de 50-jarige Poitras werken, vertellen over haar overredingskracht. Niet schreeuwend of druk gebarend, maar met kalme en duidelijke stem weet ze mensen te doordringen van de urgentie van wat zij van belang acht. Ze treedt ook niet graag op de voorgrond. Pas na tientallen ondervragingen op Amerikaanse vliegvelden en een heftiger incident op het vliegveld van New York, besluit ze journalist Greenwald te informeren over haar situatie. Poitras: „Ik zou handboeien om krijgen omdat ik aantekeningen maakte. Ze bleven maar tegen mij schreeuwen: ‘leg die pen neer.’ Alsof ik ze zou aanvallen met mijn pen. Het was absurd. Ze hadden notabene pistolen.”

Greenwald publiceert een verhaal over Poitras, de impact is groot. Poitras: „Ik was nerveus om het naar buiten te brengen omdat je het niet meer terug kunt nemen. Mijn werk was altijd achter de schermen, ik werk alleen en neem mijn camera mee. Met de beelden vertel ik het verhaal. Maar nu, ook vanwege Snowden, kan ik niet meer uit de openbaarheid treden. Dat is voorbij.”

Niets anders dan mijn woord

Citizenfour opent in de ik-persoon. In beeld verschijnt een tekst waarin Poitras vertelt dat ze een mail krijgt. Ze leest voor uit die eerste berichten van Snowden. „Op dit moment kan ik je niets anders geven dan mijn woord. Ik ben een senior overheidsmedewerker in de inlichtingenwereld.” Door het donker schieten lichtflitsen: een tunnel in Hongkong, gefilmd vanuit een rijdende auto. Poitras: „Ik werd erin getrokken, ik moest het vanuit een persoonlijk perspectief vertellen.” Daar ontmoet ze Snowden voor het eerst in een hotel: Poitras heeft hem zover gekregen dat zij alles mag filmen. En zo zien we de geschiedenis zich ontvouwen – alsof we getuige zijn van de gesprekken van Deep Throat met Bob Woodward in een parkeergarage over het Watergate-schandaal. Poitras is zich daarvan bewust. „We wilden een film die gevoeld zou worden in de toekomst.”

De ongemakkelijkheid over haar driedubbele rol als journalist, betrokkene en documentairemaakster lost ze op door te refereren aan de camera in de kamer en aan zichzelf. „De aanwezigen kijken naar de persoon boven de lens. Ik vond het nodig het publiek eraan te herinneren dat er nog iemand anders aanwezig is.”

Gevaarlijker dan Irak

De scènes vanuit de hotelkamer in Hongkong zijn adembenemend en soms onwerkelijk. Door de welbespraaktheid van Snowden en Greenwald en het rustige, gedegen camerawerk van Poitras lijkt het soms welhaast geënsceneerd. Als de druk toeneemt, de documenten in het openbaar verschijnen en Snowden bericht krijgt dat zijn vriendin bezoek heeft gehad van politiemensen, komt er meer emotie in de documentaire. De hotelkamer voelt steeds benauwder. Poitras: „We waren in het oog van de storm, daar was ik me heel bewust van. Dit voelde als de gevaarlijkste film die ik heb gemaakt. Veel gevaarlijker nog dan naar Irak gaan. De mensen die hier boos van worden, zijn heel machtig. Ik was me er constant van bewust dat het slecht kon aflopen. Dat elk moment de deur ingetrapt kon worden.”

Ze kiest ervoor om Snowden niet apart te interviewen; ze legt het proces vast. Ook Greenwald en andere journalisten met wie ze bevriend is, zijn enkel gefilmd terwijl ze aan het werk zijn of bij openbare gelegenheden. Zo blijft ze zoveel mogelijk een outsider die vastlegt en selecteert. Poitras: „Ik kies niet zomaar een beeld, ik kies mensen. Via hen vertel ik een verhaal.”

Na twee weken Hongkong keert ze terug naar Berlijn. Ze is alleen en ze is bang dat haar iets overkomt. Pas in het vliegtuig heeft ze de tijd om te reflecteren op wat er gebeurde in Hongkong. Poitras: „Het was krankzinnig. En ik realiseerde me toen ineens: er zijn niet veel mensen die toegang hebben tot de documenten. Ik moet mijn verantwoordelijkheid nemen en de verandering maken van filmmaker naar journalist.” Ze gaat samenwerken met het Duitse Der Spiegel, dat vele grote onthullingen brengt. Toch treedt Poitras zelf amper in de openbaarheid. Ze werkt met een klein team anderhalf jaar aan haar film. Onder strenge veiligheidsmaatregelen: je mag alleen ontdaan van persoonlijke elektronica de studio betreden.

In Citizenfour zit een fragment van een gesprek tussen Poitras en Greenwald, ook een Amerikaan. Het is niet lang na de onthullingen en ze bespreken de mogelijkheid om naar de VS te gaan. Te riskant, concluderen ze. Toch ging Citizenfour op 10 oktober in première in New York, mét Greenwald en Poitras. „Het is bijna een shock voor mij. Ik heb praktisch niemand verteld wat er de afgelopen anderhalf jaar is gebeurd, en nu ineens praat ik er met iedereen over.”