Panamarenko knutselt schoonheid

Panamarenko’s liefde voor techniek: Prova Car1967 Courtesy collection M HKA

Kinderen die gebiologeerd naar ruimtevoertuigen staren, kunstminnende toeristen die discussiëren over de beschrijvingen van performances en dagjesmensen die schaterlachen bij filmpjes waarin met behulp van een basketbal ‘natuurwetenschappelijke theorieën’ uiteen worden gezet – het is beduidend drukker dan gebruikelijk in het Antwerpse M HKA dezer dagen. De reden: Panamarenko Universum, een retrospectief met het werk van Henri Van Herwegen, de kunstenaar die wereldwijd bekend is als Panamarenko (Antwerpen, 1940).

Hoewel Van Herwegen in 2005 onverwacht stopte met het maken van nieuwe werken is hij duidelijk nog niet vergeten in België. Hij laat bezoekers nog steeds dromen van een wereld waar je geen rekening hoeft te houden met de zwaartekracht als je daar geen zin in hebt. Of zoals de kunstenaar vertelt in een filmpje waarin hij zijn artiestennaam, een verwijzing naar Pan American Airlines and Company, verklaart: „Als je arme Peter heet, word je een arme Peter. Als je Panamarenko heet, kun je zijn wie je wilt.”

Zijn retrospectief in het M HKA begint met performances uit de jaren zestig. Panamarenko probeerde bijvoorbeeld een pleintje autovrij te krijgen door een barricade te bouwen met ijsblokken. Het resultaat van deze ‘happenings’ was net als zijn latere werk zowel poëtisch als hilarisch. Zo worden in een proces-verbaal, opge steld na de arrestatie van Panamarenko en zijn collega’s, de teksten opgesomd die ze bij zich hebben. Tussen kurkdroge politiebeschrijvingen lees je: „Mensen slapen Geeuwen. Stilte ssssssssst. Doordringen. Rollen Vergroten. Politie optredend schouwspel. Schieten Zuipen.”

Elders op de expositie zijn werken van Panamarenko gegroepeerd rond thema’s als ‘Fixed Wings & Zeppelins’ en ‘Engineered to go to sea’. In de zaal met zijn vroege pop-artachtige werken hangt aan het plafond een vilten versie van Bond-Girl Molly Peters. Daaronder staat een van de eerste werken waaruit Panamarenko’s liefde voor techniek spreekt: de magnetische schoenen waarmee hij ondersteboven aan het plafond probeerde te wandelen. In een filmpje kun je zien hoe de jonge kunstenaar het nog essentieel vond te bewijzen dat zijn kunst ook ‘werkte’. Dat hij daardoor op de nationale televisie tegen de grond kegelde was geen bezwaar.

Dit soort filmpjes is niet gemaakt bij de reusachtige door magneten en mensenkracht aangedreven tuigen waarvan Panamarenko vooral bekend is. Maar ook zonder ‘bewijs’ suggereren het vliegtuig Donderwolk (1970-1971) en de onderzeeër Panama Nova Zembla (1996) dat iedereen met een lasser en een metaalhandel in de buurt zeeën en het luchtruim kan beheersen. Doordat de topstukken vrij in de museumzalen staan, kun je met je neus bovenop de soms wat knullig aan elkaar gelaste metalen platen staan of de koperdraadjes bestuderen waarmee verschillende onderdelen aan elkaar hangen. De schoonheid en de poëzie van Panamarenko’s werk wordt door het zichtbare geknutsel alleen maar groter.

In Panamarenko Universum ontbreken enkele bekende werken van de kunstenaar, soms omdat ze simpelweg te groot zijn voor de gemiddelde museumzaal, zoals de zeppelin The aeromodeller (1969). Maar in Antwerpen zijn voldoende sleutelwerken bijeengebracht om een verhelderend overzicht te geven van Panamarenko’s gevarieerde oeuvre. Een meerwaarde zijn de talrijke schetsen en teksten die Panamarenko bij elk werk maakte en die in het M HKA zijn tuigen flankeren.

Een leuke toevoeging is de video waarin de kunstenaar uitlegt dat de namen van zijn werken vaak geïnspireerd zijn door sciencefictionfilms. Zo blijkt de naam van zijn wandelende kip Persis Clambatta een verwijzing naar de bloedmooie actrice Persis Khambatta uit Star Trek: The motion Picture. Panamarenko: „Een schoon kiekske (een mooi kippetje) moet ook een schone naam hebben.”