Zeg maar eens nee tegen Fred Teeven

Staatssecretaris Fred Teeven belt in het hele land burgemeesters af om opvang te regelen voor vluchtelingen. Ze moeten wheelen en dealen. „Opvang door de strot duwen werkt niet.”

In De Kruisberg in Doetinchem worden geen gevangenen meer gehuisvest, maar vluchtelingen Foto’s Eric Brinkhorst

‘Jan, ik heb je nodig.” Woensdag 24 september. Staatssecretaris Fred Teeven belt Jan Broertjes, dan nog burgemeester van Midden-Drenthe en VVD’er net als hij.

De staatssecretaris vertelt dat ondernemer Hennie van der Most zijn vakantiepark in Oranje heeft aangeboden voor vluchtelingenopvang. Dat het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) daar „liefst vandaag nog” nieuwkomers wil onderbrengen. En of Jan Broertjes dat „bestuurlijk kan afkaarten”.

De burgemeester hoefde daar niet lang over na te denken, vertelde hij deze krant toentertijd. Asielopvang betekent meer werkgelegenheid voor de Drentse regio en bedrijvigheid voor het noodlijdende vakantiepark. De volgende dag, voordat de dorpsbewoners en de raad zijn ingelicht, besluit het college een voorlopige gedoogvergunning af te geven. De 1.400 vluchtelingen zijn welkom.

Van Dronten tot Middelburg en Maastricht. Van De Friese Meren tot Zutphen en Binnenmaas. Vraag het de ruim dertig gemeenten die dit jaar zijn benaderd voor vluchtelingenopvang en overal hoor je hetzelfde. Het COA bedient zich van „een overvaltactiek”. In de woorden van wethouder Frans Langeveld (GroenLinks) uit Doetinchem, waar in een voormalige gevangenis in sneltreinvaart 350 vluchtelingen werden gehuisvest: „Het COA zegt: wij hebben opvangplek nodig, dus jullie moeten leveren.”

Het begint met een „interessemelding”, vertellen de bestuurders. Daarna komt een delegatie op bezoek die het aantal vluchtelingen en de opvangtermijn dicteert. Soms – zoals in Hoogeveen, Rekken, Breda en Midden-Drenthe – zet een telefoontje van de staatssecretaris extra druk op de ketel. „En als je als bestuurder dan geen bedenktijd claimt, pakt het COA de regie”, zegt burgemeester Aat de Jonge van Dronten, „en sta je zoals in het Drentse Oranje gebeurde met lege handen aan de zijlijn.”

Ook burgemeester Joost van Oostrum van Berkelland kreeg een telefoontje van de staatssecretaris. Anders dan Jan Broertjes zei hij ‘nee’ tegen Teeven. Van Oostrum gooide „de boel open”. In Rekken willen ze 219 vluchtelingen opvangen in de voormalige tbs-kliniek Oldenkotte „volgens de normale procedure”. Met inspraak van de raad, discussie met omwonenden en de juiste vergunningen. En dat kost een maand of zes.

Door de strot duwen

Burgemeester Van Oostrum antwoordde partijgenoot en staatssecretaris Teeven dat hij niks bestuurlijk ging afkaarten: „Beste Fred, zei ik, ik snap je probleem. Maar als burgemeester heb ik een eigen verantwoordelijkheid. We moeten de buurt meekrijgen. Daar wordt het gemeentebestuur op afgerekend.”

Wethouder Langeveld uit Doetinchem: „Opvang door de strot duwen werkt niet. Je moet er als gemeente wat voor terugkrijgen.”

Begrijp de gemeentebestuurders niet verkeerd. Zonder uitzondering willen ze meewerken aan de opvang van vluchtelingen. Het is de haast die de gemeenten dwarszit. Draagvlak onder de bevolking is sneller afgebroken dan gewonnen. Is er vervoer beschikbaar voor de vluchtelingen? Wordt het naburige park geen hangplek? Is het onderkomen brandveilig? Is er onderwijs geregeld? Hoe zit het met de huisartsenzorg en traumazorg? En zijn de buurtvoorzieningen toereikend?

De opvang moet „zorgvuldig” gebeuren, beklemtoont John van Tilborg voorzitter van het Landelijk Overleg Gemeentebesturen inzake Opvang- en terugkeerbeleid (LOGO). Hij waarschuwde de zestig aangesloten gemeenten „de regie” naar zich toe te trekken als het gaat om vluchtelingenopvang. Unaniem besloot de vergadering op 27 oktober opvang nooit meer zomaar ‘bestuurlijk af te kaarten’. Van Tilborg: „Zeg nooit direct ja. Zet eerst afspraken en voorwaarden op papier. En vraag ook wederdiensten. Want vergeet niet: als bestuurder moet je de bevolking meenemen.”

Overval afgewend

Gemeenten onderhandelen met het COA over de voorwaarden van vluchtelingenopvang. Sommige gemeenten doen dat voortvarend, blijkt uit vier afgesloten bestuursovereenkomsten, één ‘voor akkoord’ en twee concepten. „Toen we in gesprek gingen, was de overval afgewend”, zegt burgemeester Karel Loohuis van Hoogeveen. Dan stelt het COA zich „welwillend” op, beaamt Koen Schuiling uit Den Helder, „en investeer je samen in draagvlak”.

Zo betaalt het COA in Hoogeveen mee aan „de reconstructie van het kruispunt” bij de gevangenis waar na een verbouwing duizend vluchtelingen worden gehuisvest. Ook op andere opvangplekken dragen ze bij. Aan een voetpad en stoplichten (Den Helder), een verharde weg (Ter Apel), extra parkeerplekken, een buurtconciërge, hekken, een stoep, zebrapaden en meer lantaarnpalen ter waarde van 1.000 euro per stuk.

Slagboom

De gemeente Eindhoven belooft omwonenden dat „uitgeprocedeerde asielzoekers niet aan de andere kant van de slagboom worden uitgezet”. En de Brabantse gemeente Cranendonck scoorde bij de eigen inwoners met een persbericht. Daarin stond dat de kazerne van Budel plek heeft voor 300 extra vluchtelingen, op voorwaarde dat het rijk belooft zich in te spannen voor verbreding van de A2. Woordvoerder Robert Ploeg van het COA: „Toen heeft een ambtenaar van het ministerie van Veiligheid en Justitie snel de gemeente gebeld en dat toegezegd.”

Anders ligt dat voor de extra politieagenten die burgemeesters vragen in ruil voor vluchtelingenopvang. „Daar gaan wij niet over”, zegt de COA-woordvoerder. Gilze en ’s-Gravendeel vroegen hierom. De laatste vreest de aanhangers van de extreemrechtse organisatie Voorpost. Ze gooiden een vuurwerkbom op een voorlichtingsbijeenkomst en hebben aangekondigd geen asielzoekers te dulden.

Anders ligt dat ook voor het klankbordcomité in Middelburg en het buurtcomité in Zutphen dat zich liet opzwepen door oud-minister Jan Pronk. „Jullie moeten scherp onderhandelen met het COA”, zei hij op een PvdA-bijeenkomst in Zutphen, „het zijn bureaucraten die je wat opleggen.” Deze comités, reageert het COA, willen niet alleen meepraten maar voortdurend meebeslissen, over elke stap, elk detail.

SGP-wethouder Chris Dekker uit Middelburg moest wel, zegt hij. Zijn college kreeg op 7 juli het verzoek van het COA om voormalig verzorgingshuis Swerf Rust beschikbaar te stellen voor 350 vluchtelingen. Toen het COA drie dagen later de buurt kwam voorlichten, „voelde de buurt zich overvallen en wilde mij spreken. Toen heb ik de regie overgepakt.”

Middelburg en COA maakten „pas op de plaats”. Deze week vergadert de raad over de opvang. Daarna beslist het college. Maar de buurt blijft faliekant tegen, bleek op de laatste bijeenkomst. Zelfs de grootte van de kamers en de hoogte van het zakgeld stuitten op verzet. De COA-woordvoerder, nog gepikeerd: „De buurt gaat niet over onze bedrijfsvoering. En sorry, maar als politicoloog vind ik: maatschappelijke onderwerpen zoals de opvang van oorlogsslachtoffers overstijgen het individueel belang.”

Rechter

Hoe dan ook, draagvlak in de buurt blijft onontbeerlijk. Vanmiddag doet de voorzieningenrechter uitspraak over opvang van vluchtelingen in Eindhoven. In augustus gingen omwonenden in Breda al naar de rechter. Daar worden in de leegstaande koepelgevangenis nu zo’n 230 vluchtelingen gehuisvest. Maar de voorzieningenrechter verklaarde hun klachten ongegrond. De opvang was niet in strijd met het bestemmingsplan. Evenmin loopt het monument gevaar door verbouwing.

Ook een ’s-Gravendeler wil de opvang aanvechten tot aan de Raad van State, dreigde hij. Maar wethouder Henk van Etten (CDA) is ervan overtuigd dat het besluit standhoudt. Ik kijk terug op vier maanden vruchtbare discussie, zegt hij. „Ok, ik ben bespuugd door aanhangers van Voorpost en ze hebben fanatiek gefolderd. Maar we hebben ons aan een COA-overval ontworsteld. Er is nu veel steun voor opvang. Dorpelingen, kerken en de raad, die unaniem is. Dat is een overwinning van onze lokale democratie.”