Wat de mens zoekt in de ruimte (en wat hij vindt)

Teflon op de pannen! Moesten we daarvoor naar de maan? En fascinerend die Marskarretjes, maar zijn we nu wijzer? Vandaag landt Philae op komeet 67P. Wat hebben we daaraan?

Op 12 april 1961 vloog de eerste mens, Yuri Gagarin, door de ruimte. Daarmee nam de Sovjet-Unie een drastische voorsprong op de Amerikanen. Een snelle tegenzet was geboden, maar welke?

President Kennedy had een idee: technieken voor grootschalige en goedkope ontzilting van zeewater. Daar had de mensheid wat aan. En zo kon Amerika duidelijk maken wie er technologisch écht de baas was. Maar zijn adviseurs waren echter unaniem: de Sovjets moesten in de ruimte worden verslagen.

The rest is history. De race naar de maan is nu verleden tijd, terwijl die nog niet eens af was. De laatste drie Apollovluchten werden geschrapt, omdat het publiek geen belangstelling meer had. En omdat de ruimterace door de Amerikanen tóch al was gewonnen.

Over de 329 kilo en 669 gram maansteen die nu ligt opgeslagen in een betonnen bastion bij Houston (52 kilo en 656 gram ligt veiligheidshalve elders) zijn planken vol geschreven. Maar wat hebben we aan Apollo gehad? Weinig. Wetenschap om de wetenschap.

Wat het grote publiek echt raakte, is natuurlijk het avontuur. Neil Armstrong, volgens enquêtes de grootste ruimteheld, zag landen op de maan als zijn belangrijkste prestatie.

Die eerste woorden na de landing, dáár had hij lang over nagedacht: „Houston, Tranquility Base here. The Eagle has landed.” Dat woord base, daar ging het hem om. Mensen hadden een basis op een ander hemellichaam! En wat ze daar vervolgens gingen doen was uiteindelijk bijzaak.

Vandaag zal er een sonde op komeet 67P landen. Maar wat gaat de Philae daar vinden? Wie gaat dat bijhouden, buiten de wereld van de insiders?

Denk eens aan de beelden van de Hubble-ruimtetelescoop, die zijn ontzagwekkend. Maar wat zien we nou eigenlijk?

En de Marskarretjes. Dankzij hun beelden kan iedereen Marslandschappen beleven in 3D en HD. Fascinerend! Maar hoe die bodem nou exact is samengesteld? Leuk voor promovendi. Bij The Simpsons was ooit sprake van een vlucht met de spaceshuttle die gewijd was aan onderzoek naar het effect van gewichtloosheid op schroeven.

Ruimtevaart is spannend, maar vrij nutteloos, dat is het breed gedragen idee. Een misverstand, dat wordt gevoed door de matige communicatie tussen de ruimtevaartgemeenschap en het grote publiek. Tv-programma’s vanuit het ruimtestation gaan tot voorbij de vervelingsgrens over wat we op aarde ook doen, maar dan zonder zwaartekracht. Waarom horen we nooit of die investering van 100 miljard dollar terecht is?

Ook niet slim: steeds weer komen met lijstjes uitvindingen die aan de ruimtevaart te danken zouden zijn. Het teflon op de Tefalpan! Moesten we daarvoor naar de maan? En waarom bladdert het eigenlijk altijd? Misschien omdat teflon al lang voor de ruimtevaart bestond. In ernst: alle technologische vernieuwing brengt onverwachte spin-off, daarvoor kunnen we op aarde blijven.

Satellieten, ook dankzij ruimtevaart

Veel effecten van ruimtevaart zijn onzichtbaar, vooral die van de commerciële ruimtevaart. Dat is ook een reden waarom het niet goed klikt tussen het publiek en de ruimtevaart.

Neem geografische discriminatie, de bevoorrechting van steden boven het platteland, al millennia een onvermijdelijke toestand van de mens. Satellietcommunicatie breekt daar al vijftig jaar dwars doorheen. Een dorp in India is nu net zo makkelijk op internet aan te sluiten als een grote stad.

Dat bijna heel Afrika mobiel belt en surft is te danken aan goedkope telefoons. Aan prepaid: haast niemand heeft daar een bankrekening. En aan satellieten die 3G-netwerken op verre plekken – te ver of te onbelangrijk voor kabels of straalzenders – verbinden met de rest van de wereld.

Letterlijk overal kun je tegenwoordig bellen met een satelliettelefoon: vrij duur maar met enorme gevolgen voor handel, militaire operaties, mensenrechtenhandhaving, journalistiek, reguliere misdaad en terrorisme.

Per satelliet bereikt ook een klein tv- station nu met gemak een heel continent. Gevolg is dat allerlei diaspora worden doorbroken. Denk aan christenen in en uit het Midden-Oosten: geografisch versnipperd en toch kijken ze naar dezelfde programma’s.

Minder gunstig: satelliet-tv bemoeilijkt de integratie van allochtonen. Koerden kijken wereldwijd naar hun eigen zenders via SES-Astra en Eutelsat. Turkije heeft zelfs eigen Turksat-satellieten om Turken van Tashkent tot Terneuzen bij de Groot- Turkse les te houden.

Niet dat we de satellietcommunicatie opmerken. De exploitanten van kabel-tv hebben de satellietschotels nog wel op hun dak, gewone mensen steeds minder vaak. Mobiele bellers in Midden-Afrika weten vaak niet dat hun stem deels door de ruimte reist. Gps is wat dat betreft een betere ambassadeur voor de ruimtevaart, want daarvan weten we wel dat die plaatsbepaling te danken is aan satellieten.

...en straks een basis op Mars

Even terug naar Rosetta, naar Apollo, naar de Marskarretjes. Heel iets anders toch dan gps en satellietcommunicatie?

Ja en nee. Dat is de experimentele voorhoede van de ruimtevaart, gefinancierd met belastinggeld. Satellietcommunicatie werd in de beginfase ook betaald door de overheid, nu is dat commercieel.

Veel raketten zoals de Amerikaanse Delta IV en Atlas V werden deels met belastinggeld ontwikkeld, maar tillen nu wel commerciële satellieten de ruimte in. Transport van mensen naar een baan om de aarde ging tot en met de spaceshuttle met belastinggeld – deze jaren wordt dat overgenomen door commerciële bedrijven als Boeing en, de grote gangmaker, SpaceX.

Amerika werkt nu, eindelijk, aan een vervolg op de Saturnus V-raket die ons naar de maan bracht: de SLS-raket, nog weer 20 procent sterker dan de Saturnus V, met bovenop de Orion-capsule voor zes astronauten. Nog een paar decennia, dan hebben we permanente bases op de maan en Mars en dan is de mensheid een multi-planet species.

Op nog langere termijn volgt waarschijnlijk transformatie van de dampkring, het weer en de waterhuishouding op Mars: terraforming, te beginnen met de introductie van naaldbomen die nu op onze toendra’s groeien en die de koolzuuratmosfeer van Mars van zuurstof zullen voorzien.

Hoe de ontkoppeling van mensheid en aarde ons zelfbeeld gaat veranderen kan niemand voorspellen, maar het wordt vast ingrijpend en verfrissend. We zijn hier al zo lang, tijd voor wat anders. En dan zullen projecten als Rosetta, de Marskarretjes en ook Apollo met terugwerkende kracht betekenis krijgen waarop we nu nauwelijks zicht hebben.