IDFA-docu plaatst ons naast Edward Snowden tijdens zijn onthullingen

Edward Snowden kiest in 2013 documentairemaakster Laura Poitras, die toch al de bijzondere aandacht van de overheid op zich gericht weet, als eerste persoon die mag weten dat er een klokkenluider binnen de NSA is die duizenden vertrouwelijke stukken wil lekken. Die persoon heet dan nog Citizenfour, en niet Edward Joseph Snowden.

Poitras staat dan al een jaar of zeven op een ‘watch list’ van de Amerikaanse geheime diensten. Ze schopt met haar documentaires My Country, My Country (2006) en The Oath (2010) tegen het zere been van ‘the greatest country in the world’. Beide films handelen over de toenemende onderdrukking door de overheid sinds 9/11.

Hotelkamer in Hong Kong

Wanneer Citizenfour Poitras begin 2013 mailt, is ze al enige tijd bezig met een docu over surveillance die uiteindelijk naar hem vernoemd zal worden. Vier maanden van mailen met elkaar volgen met als climax een afspraak om elkaar in Hong Kong te ontmoeten. Mét camera, die de beelden schiet die in Citizenfour (2014) voor het eerst aan de wereld getoond worden.

“We wilden een film die gevoeld zou worden in de toekomst.” - Laura Poitras (50) vandaag in een uitgebreid interview (€) met NRC.

Snowden wordt gefilmd tijdens zijn eerste, uitgebreide interviews met twee journalisten die zullen helpen het grote NSA-schandaal te onthullen. Setting: de hotelkamer in Hong Kong waar de voormalig NSA-analist voor het eerst zijn kennis over de onthutsende afluisterpraktijken van Amerikaanse en Europese inlichtingendiensten deelt. Nu, anderhalf jaar later, is de docu af en draait-ie op IDFA.

Vijf sterren

Zo luidt althans het oordeel van The Guardian, de krant die in de persoon van Glenn Greenwald een journalist in die hotelkamer in Hong Kong had zitten. “Citizenfour is een aangrijpend verslag van hoezeer onze leiders verslaafd zijn aan het verkrijgen van steeds meer macht en controle over ons.”

Anders dan de ongrijpbare Julian Assange, maakt Snowden een kalme indruk en lijkt prima voor rede vatbaar. Hij is geestig en onverstoorbaar, spreekt ontspannen en ongeroerd over onthullingen die onevenredig zwaarbeladen zijn. Hoewel de gesprekken tussen Greenwald en Snowden het merendeel van Citizenfour innemen, is er ook aandacht voor bijvoorbeeld het markante moment waarop Angela Merkel doorkrijgt dat ook zij door Barack Obama’s mensen werd afgeluisterd.

Hoe wordt de documentaire in Amerika zelf ontvangen?

The New York Times stelt dat Poitras’ film op twee manieren bekeken kan worden. De eerste is Citizenfour als pleitbezorging van journalistiek die onthult hoe overheden technologie misbruiken onder het mom van veiligheid. Over hoe geheimen worden bewaard en onthuld. Anderzijds kan Citizenfour gezien worden als een thriller die deze thema’s elegant en intelligent vertaalt naar een dystopisch verhaal. Poitras zelf beleefde het filmproces anders:

“We waren in het oog van de storm, daar was ik me heel bewust van. Dit voelde als de gevaarlijkste film die ik heb gemaakt. Veel gevaarlijker nog dan naar Irak gaan. De mensen die hier boos van worden, zijn heel machtig. Ik was me er constant van bewust dat het slecht kon aflopen. Dat elk moment de deur ingetrapt kon worden.”

The Washington Post vindt dat het niet uitmaakt: of je “Ed” Snowden nou een held of een verrader vindt, die “meeslepende documentaire” moet je gewoon gaan kijken. Het lijdt volgens de krant, zelf verantwoordelijk voor het onthullen van het Watergate-schandaal, geen twijfel dat Poitras stevig de kant van Snowden kiest. Maar haar perspectief is bruikbaar voor de kijker, want Snowden laat zijn lekken op een journalistieke manier beoordeeld en verteld worden in plaats van uit zijn eigen perspectief z’n verhaal te doen.