Hoop in ‘nieuw’ Birma vervliegt snel

De pijnlijke vraag rijst of de VS de sancties tegen het Birmese bewind te snel hebben ingetrokken.

Een vrouw van de vervolgde Rohingya-minderheid met haar kind in een kamp in het westen van Birma. Foto EPA

Als Air Force One vandaag in de megalomane en naargeestig lege Birmese hoofdstad Nay Pyi Taw landt, komt Barack Obama in een ander land dan twee jaar geleden. Toen was het feest. Sancties werden opgeheven, de regering hervormde en voor het eerst in decennia rook de bevolking aan vrijheid. Toen Obama oppositieleider Aung San Suu Kyi voor een uitzinnige menigte omhelsde was het duidelijk: na jaren van even wrede als incompetente dictators was er hoop voor Birma.

Die hoop moet zijn vervulling krijgen in vrije verkiezingen eind volgend jaar die cruciaal zijn voor de democratisering van het land. Maar naar mate de stembusgang dichterbij komt, stokken de hervormingen en nemen repressie en geweld toe.

Opgejaagde Rohingya-moslims

Nieuwe regels om de islamitische Rohingya-minderheid te onderdrukken springen het meest in het oog. Ze wonen al met duizenden in bewaakte kampen of afgesloten dorpen, verstoken van voedsel en medicijnen. Ze worden beschouwd als islamitische indringers en door boeddhisten met geweld verjaagd, opgejut door radicale extremistische monniken als Ashin Wirathu die het liefst ziet dat de Rohingya „de zee ingedreven worden”.

In de nieuwe maatregelen moeten Rohingya aantonen dat ze al voor de onafhankelijk van de Britten in 1948 in Birma woonden. Hebben ze bewijs dan komen ze in aanmerking voor een status als tweederangsburger. De meesten hebben geen bewijs. Zij lopen het risico door het leger gedeporteerd te worden. Ruim tienduizend Rohinyga wachtten dat de afgelopen weken niet af en vluchtten met hulp van mensenhandelaren. In de Golf van Bengalen zouden tientallen overvolle schepen dobberen voor ze richting Thailand en Maleisië varen.

De discriminatie van de Rohingya in het westen overschaduwt dat ook aan de oostzijde van Birma de afgelopen maanden het geweld oplaait. Het is de bedoeling dat voor de verkiezingen van volgend jaar een landelijk staakt-het-vuren van kracht zou zijn in het etnisch zeer verdeelde land. Onderhandelingen tussen de regering, militairen en rebellen leken stapje voor stapje vooruitgang te boeken, tot afgelopen september. Opeens eiste het leger dat de krijgsmacht een kwart van de parlementszetels zou behouden, een eis die onacceptabel is voor grote minderheden.

Sindsdien wordt stevig gevochten in de Karen-, Shan- en Kachin-staten. Ruim 120.000 mensen zijn gevlucht. Mensenrechtenorganisatie Fortify Rights meldt dat het Birmese leger ook vluchtelingenkampen en burgerdorpen bestookt.

Tegelijkertijd lopen politieke hervormingen vast. De regering is niet bereid de grondwet te veranderen zodat Aung San Suu Kyi, het boegbeeld van democratie, kan meedoen aan de verkiezingen. Presidentskandidaten mogen volgens de grondwet geen familie hebben met een andere nationaliteit. Aung San Suu Kyi’s zonen hebben de Britse nationaliteit.

Het probleem van Obama

De terugval van Birma is pijnlijk voor Obama. Birma was voor Obama en zijn voormalige minister van Buitenlandse Zaken Hillary Clinton lange tijd het voorbeeld dat de Verenigde Staten wel degelijk in staat zijn geweldloos en met zachtere diplomatieke middelen een land te democratiseren. De grote Amerikaanse inmenging in Birma liet tevens zien dat de aangekondigde draai naar Azië uit meer bestaat dan handels- en militaire belangen in de regio. Nu krijgt Obama kritiek.

De vraag rijst of de Verenigde Staten te vroeg de sancties hebben opgeheven, waardoor voor de generaals de noodzaak om te hervormen weg is. Aung San Suu Kyi zei onlangs dat de VS „een te positief beeld” hebben van Birma. Met andere woorden: sluwe generaals strooien zand in de ogen van de Amerikanen, die graag in het succes van hun eigen aanpak geloven.

In aanloop naar Obama’s bezoek, waar hij naast gesprekken met Birmese politici een top van het Aziatische samenwerkingsverband ASEAN bijwoont, voerde hij de druk op. Prominente parlementslid en ex-generaal Aung Thaung werd op de Amerikaanse zwarte lijst gezet. In Birma wordt Aung Thaung gezien als machtig miljonair die grote belangen heeft de macht bij het leger te houden en niet schuwt hervormingen tegen te werken.

De regering zegt dat politieke hervormingen en grondwetaanpassing interne aangelegenheden zijn. Toch spraken Aung San Suu Kyi, president Thein Sein en de legerleider voor het eerst in tijden over de grondwet nadat de VS Aung Thaung aanpakten en Obama telefonisch overleg met Birmese leiders voerde. Het is een kleine stap, maar minieme vooruitgang lijkt nu het hoogst haalbare voor Birma.