Nu dialoog nodig in Spanje

Het was geen referendum, de stemming over onafhankelijkheid waar zondag zo’n 2,2 miljoen Catalanen aan deelnamen. Het was zelfs geen opiniepeiling, want van representativiteit was geen sprake. Maar een krachtig signaal was het wel dat zo’n groot deel van de 5,4 miljoen stemgerechtigde Catalanen de moeite nam om deel te nemen aan deze geïmproviseerde ‘burgerconsultatie’.

Het Spaanse constitutionele hof had bepaald dat de stemming opgeschort moest worden. Maar daar trokken regiopresident Artur Mas, 40.000 vrijwilligers die de ‘stembureaus’ bemanden en alle mensen die kwamen stemmen zich niets van aan. „We hebben laten zien dat we geen angst voor de Spaanse justitie meer kennen”, zei de leider van de machtige nationalistische beweging Asamblea Nacional Catalana zondagavond tegen haar uitgelaten aanhang. Geen angst, maar blijkbaar ook geen respect meer.

De uitslag was geen verrassing. Zo’n 80 procent sprak zich uit voor afscheiding. Een groter aantal Catalanen nam helemaal niet aan de omstreden peiling deel. Als een meerderheid voor onafhankelijkheid is, had een hogere opkomst voor de hand gelegen.

In Madrid deed de Spaanse minister van Justitie Catalá de stemming zondagavond af als „een daad van propaganda, georganiseerd door de krachten die voor onafhankelijkheid zijn, en zonder enige democratische geldigheid”. Daar mag hij gelijk in hebben, maar daarmee is de kwestie niet afgedaan. Madrid kan wel volharden in de resolute afwijzing van het Catalaanse streven naar onafhankelijkheid, maar tot nu toe heeft die houding de regionationalisten alleen maar in de kaart gespeeld en hun positie steeds versterkt. Iedere keer dat Madrid hen dwarsboomt, zien ze zich bevestigd in hun electoraal aantrekkelijke slachtofferrol.

Om verdere escalatie te voorkomen, zouden de regering in Madrid en de Catalaanse regioregering er goed aan doen de dialoog weer op te pakken. Daarvoor is het nog niet te laat. Tussen de twee uitersten van een onafhankelijk Catalonië aan de ene kant en een volledig vasthouden aan de huidige verhoudingen aan de andere kant zijn alternatieve staatkundige oplossingen denkbaar. Of ze ook politiek haalbaar zijn, zonder in strijd te komen met de grondwet, zal onderzocht moeten worden.

Ongetwijfeld wordt dat heel moeilijk. Niet alleen is er grote verdeeldheid tussen Madrid en Barcelona, en tussen de Catalanen die voor of tegen onafhankelijkheid zijn, maar onder de voorstanders van afscheiding heerst bovendien onderling tweespalt. Dat premier Rajoy aan het hoofd staat van een door schandalen ernstig verzwakte regering, maakt het allemaal nóg moeilijker.