Franz Schubert – uit het rijtje Cobain, Hendrix en Winehouse

Redacteur Merlijn Kerkhof (28) laat iedere dinsdag zien wat de schoonheid van klassieke muziek is. Vandaag: Schubert, de Kurt Cobain van zijn tijd.

Beeld anna KLevan

Franz Schubert is eigenlijk de Kurt Cobain van de klassieke muziek. Of de Jim Morrison, of de Jimi Hendrix, Nick Drake of Amy Winehouse. Net als al deze rocksterren ging hij veel te vroeg dood. Al was Schubert geen drugsverslaafde. En werd hij iets te oud voor de Club van 27. Franz Schubert stierf op zijn 31ste, mogelijk aan de gevolgen van syfilis.

Hij had zijn beste werken nog moeten maken. Maar wat hij achter heeft gelaten, is van een waanzinnig hoog niveau.

Franz Schubert (1797-1828) is dé componist van het Lied. Met een hoofdletter L, spreek het bij voorkeur lekker Duits uit. Die Lieder zijn muzikale zettingen van gedichten, voor een zanger en pianist. In de late achttiende eeuw kreeg de dichtkunst in het Duitse taalgebied een impuls (denk aan Goethe en Schiller) en componisten zetten die poëzie dankbaar op muziek. In de poëzie werd het gevoelsleven van de mens steeds belangrijker. Daar wist Schubert wel raad mee.

Schubert kon van een middelmatig gedicht een geweldig lied maken. Het ging in zijn keuze van de teksten niet om de literaire kwaliteit, maar om het muzikaal potentieel van de gedichten. Goethe was zijn favoriet. Maar toen Goethe Schuberts zettingen van zijn poëzie onder ogen kreeg, stuurde hij ze terug aan de jonge componist. Goethe wilde eenvoudige begeleiding, waarin de muziek niet afleidde van de woorden. Tsja.

Voor Schubert was de muziek niet minder belangrijk. Wat Goethe tegen zal hebben gestaan, is dat in Schuberts noten al een tekstinterpretatie zit. Zijn kunst was om de sfeer en de gedachte van het gedicht in muziek om te zetten.

Luister maar eens naar Erlkönig. Een griezeltekst van Goethe, gebaseerd op een oude legende over een jongetje dat wordt meegenomen door een geest (de Erlkönig, een soort kinderlokker). Je hoort een verteller, maar ook de vader en het kindje zelf komen aan het woord. Ieder krijgt een andere verklanking. Voor de zanger die het lied zingt, is het de uitdaging om al die drie personages een eigen stem te geven.

Schubert schreef meer dan 600 liederen. Ook schreef hij een paar liedcycli. Zoals Winterreise: een set van 24 liederen op teksten van Wilhelm Müller die samen een verhaal vertellen. Een man is verlaten door zijn verkering; een lindeboom waarin hij verliefde woorden in de bast had gekerfd roept hem (in het lied Der Lindenbaum) op om bij hem tot rust te komen (lees: om zich aan te verhangen). Heel duister allemaal.

Schubert schreef niet alleen maar liederen, trouwens. Ook zijn symfonieën zijn prachtig (zijn achtste of Unvollendete maakt nog steeds mensen bang). En wat te denken van zijn Strijkkwintet in C. Luister naar het Adagio daarvan: vol mooiigheid, tot de lieflijke muziek ineens ruw wordt onderbroken. Spookachtig. Schubert doet dat door de muziek een halve toon hoger te laten klinken (moduleren) – een groot en voor die tijd nog ongezien contrast. Zulke onverwachte wendingen kenmerken de muziek van de romantiek.

Het Strijkkwintet is een meesterwerk. Zoals ook Schuberts Octet dat is, of het strijkkwartet Rosamunde, of zijn bloedmooie, lyrische pianostukken. Schubert is een held. Wie weet wat hij nog zou hebben gemaakt als hij iets ouder had mogen worden.

Wil je de genoemde stukken beluisteren, ga dan naar de Spotify-lijst van Klassiek met Kerkhof. Die vind je op nrch.nl/3puf