Weg met die lijstjes, Parijs beste voor studie

Franse universiteiten scoren niet hoog op de internationale lijstjes. Ten onrechte, meent Ad Lagendijk.

Illustratie angel boligan

‘Wat is een betere plek voor mijn kind om natuurkunde te studeren, Harvard of MIT?” Een dergelijke vraag wordt mij regelmatig gesteld. Met variaties in de locaties, zodat ook plaatsen als Stanford en CalTech voorbij komen. Mijn antwoord wekt verbazing en ongeloof: „Als uw kind toch naar het buitenland gaat, is de beste plek Parijs.”

De bevreemding komt voort uit het feit dat deze ouders fanatiek lijstjes bestuderen waarop universiteiten wereldwijd vergeleken worden. Franse instellingen scoren daarop niet hoog. Amerikaanse wel. Nederlandse bestuurders vieren feest als ‘hun’ instelling van plaats 83 naar plaats 77 is gestegen. En de Nederlandse media rapporteren minutieus de kleinste bewegingen in posities op deze zinloze lijsten.

De Nederlandse welvaart hangt in grote mate af van handel met Europese partners, zoals Duitsland en Frankrijk. Onze export naar Europa is bijna twintig keer zo groot als die naar de VS. Maar als we buitenlandse cultuur tot ons willen nemen, richten we ons op de VS. Alles zou daar beter zijn. Ik ben wel dertig keer in de VS geweest, voor kortere en langere perioden. Ik heb daar nooit iets aangetroffen wat beter is dan op het vasteland van Europa.

Frankrijk heeft een elitair onderwijssysteem. Niet elitair in de Britse zin, waar het om afkomst gaat, maar elitair in de zin dat er selectie plaatsvindt op kwaliteit. Deze selectie is competitief. Na de middelbare school volgen geschikte leerlingen twee jaar de veeleisende classes préparatoires. Een zwaar, afsluitend landelijk examen leidt tot een één nationale rangschikking. De top mag naar de beste Franse scholen. En die bevinden zich in Parijs, zoals alles van belang in Parijs is geconcentreerd. Er bestaan programma’s voor buitenlandse studenten om toegelaten te worden.

Het centrum van Franse kennis is bijeengebracht in het 5e arrondissement, waar bijvoorbeeld de instituten École Normale Superieure, Collège de France, Institut Henri Poincaré, Institut Curie en ESPCI ParisTech te vinden zijn. De concentratie aan academische onderwijs- en onderzoekinstellingen in en rond het 5e arrondissement is het hoogste van de wereld. In de regio Parijs zijn wel 15 universiteiten.

Als onderzoeksleiders met elkaar praten en hun academische instellingen met elkaar vergelijken is het belangrijkste criterium altijd de kwaliteit van de studenten. Ik kan alleen maar uit eigen ervaring spreken, maar de kwaliteit die ik in Parijs aantref van master studenten, promovendi en postdocs, is om van te watertanden.

Ook het niveau van Parijse onderzoeksleiders in de natuurkunde is, indien vergeleken met andere locaties, excellent. Mijn verklaring voor dit succes is de aanwezigheid van de juiste hoeveelheid creativiteit.

Mocht het aantal Nobelprijswinnaars en ontvangers van de (wiskunde) Field Medal een criterium voor u zijn: ze lopen hier over straat, of lunchen aan de tafel naast u. Symposia, voordrachten, en openbare debatten vinden plaats binnen loopafstand. In tegenstelling tot de Amerikaanse topinstellingen praten groepsleiders hier met elkaar. Je treft hier bezoekende onderzoekers aan vanuit de gehele wereld. Menige Amerikaanse wetenschapper brengt, na overleg met partner, zijn sabbatical leave door in Parijs.

Waarom scoren de Fransen niet zo hoog op de internationale lijstjes? Die lijstjes zijn gebaseerd op Angelsaksische selectiecriteria. Fransen zijn meer van de inhoud dan de presentatie. En die lijstjes, als ze al iets meten, meten presentatie, marketing en niet de inhoud. Jezelf verlagen om je bij buitenlanders voortdurend aan te prijzen, als individuele onderzoeker of als academische instelling, past niet bij de Franse cultuur van eigendunk en chauvinisme.

Als een student overweegt om naar het buitenland te gaan om daar te studeren, te promoveren, of als postdoc te werken – en op zijn lijstje komen zowel Parijs als MIT voor – kan hij secundaire omstandigheden mee laten wegen. Zoals de keuze of zijn lunch zal bestaan uit een dagelijkse gang naar een Aziatische caravan op de campus waar hij zijn opgewarmde deegwaren laat inpakken, of dat hij binnen wandelafstand moet kiezen tussen de talloze brasserieën op de Boulevard Saint Germain of een restaurant aan de rand van de Jardin des Plantes. Ik loop elke dag naar mijn werk, over twee Seinebruggen waarvan de Pont Marie er één is. Er is geen moment dat ik denk aan Harvard Square in Cambridge, Massachusetts.

Als u uw kind het beste gunt, dan laat u het zich ontwikkelen tot topwetenschapper in Parijs. Er is natuurlijk niets op tegen als u zich af en toe ter plaatse op de hoogte stelt van de vorderingen.