Column

Uitzoomend zie je meer dan die Muur

Helmut Kohl in ‘Bild’ Foto: Andreas Mühe

In de vloedgolf van beelden waarmee de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 dit weekeinde herdacht werd, sprong er één naar voren. Op Twitter dachten sommigen dat het een fotomontage moest zijn, maar een video op de website van Bild over de totstandkoming van de voorpagina onthult, dat we wel degelijk naar een authentieke foto van de 84-jarige Helmut Kohl kijken.

De bondskanselier die zonder bloedvergieten de Duitse hereniging bewerkstelligde zit al enige tijd in een rolstoel en kan niet of nauwelijks meer praten. Fotograaf Andreas Mühe, zoon van de acteur die in de film Das Leben der Anderen de Stasi-agent speelde, lichtte de Brandenburger Poort uit met een hel licht en liet Kohl daar recht in kijken, met het gezicht naar het westen.

Veel van de zendtijd van NOS en Brandpunt (KRO) beet zich zondag vast in herinneringen aan die ene dag. We zagen weer de stoet van Trabantjes en de huilende Ossi’s met hun onmogelijke kapsels. Maar er werd maar weinig uitgezoomd. De val van de Muur is een dramatisch keerpunt in een proces dat het einde van de Koude Oorlog betekende. Het is voor jongeren van nu niet meer goed voor te stellen hoe het was om te leven in een bipolaire wereld: de goeden aan de ene kant van het IJzeren Gordijn en de slechten aan de andere. Het ging ons goed, zij hadden het slecht. Hun stagnatie was onze gemoedsrust.

De politieke duiders van 1989 hadden het niet aan zien komen, die plotselinge ineenstorting van het communistische systeem. Althans, die vraag wierp zelfs nu nog Mariëlle Tweebeeke op in Nieuwsuur: hoe kon de DDR zó snel en onverwachts imploderen?

Het antwoord werd gegeven in de voortreffelijke Deense documentaire 1989 (VPRO). Regisseur Anders Østergaard zag Kohl noch Gorbatsjov als de sleutelfiguur, maar de jonge Hongaarse premier Miklós Németh, die ook zelf terugkeek op de wonderlijke gebeurtenissen. Toen hij als 40-jarige econoom in 1988 de regering ging leiden, trof hij een geheime post op het budget, getiteld S-100. Het bleek te gaan om de beveiliging van de grens met Oostenrijk. Németh besloot, na overleg met Gorbatsjov, die stilzwijgend instemde, om die grens te openen. In augustus 1989 trokken tienduizenden, voornamelijk Oost-Duitse burgers naar het westen. De Dominotheorie bleek ook in omgekeerde richting van toepassing: toen het hek van de dam was, gooide het ene na het andere regime de handdoek in de ring.

De documentaire is niet alleen zo goed omdat er een ander accent wordt gelegd dan het Duits-Duitse perspectief. Door archiefbeelden lipsynchroon van andere teksten te voorzien, lijkt het of we aanwezig zijn bij de besprekingen van Németh met andere communistische leiders, of met zijn partijleider die dreigt dat hij dit soort hervormingen wel eens met de dood zou kunnen bekopen.

Het was te laat voor dreigementen. De Tweede Wereld verdween, een fors deel van het Warschaupact liep over naar de NAVO. „Het is misschien maar goed dat de Koude Oorlog weer terug is”, zei de Moskouse uitgever Derk Sauer in Brandpunt. „Dan zien we tenminste weer dat de Russen echt anders zijn dan wij.” Maar bipolair, dat wordt de wereld echt nooit meer.