Misschien wordt het nu beter voor hem

Vandaag oordeelt het Europees Comité voor Sociale Rechten dat Nederland opvang moet bieden aan illegalen. Nu worden ze nog zomaar op straat gezet. Op den duur kan Nederland niet om deze uitspraak heen.

De illegaal in Nederland verblijvende Ali Isiaki (links) en Amadu Diallo (rechts). Foto Dirk-Jan Visser

Vandaag kan de publieke inhoudelijke discussie eindelijk beginnen. Bijna alle partijen hebben op de uitspraak zitten wachten. Van gemeenten tot advocaten tot de kerken die de zaak aanspanden tot – niet te vergeten – de mensen om wie het gaat.

De uitspraak van het Europees Comité voor Sociale Rechten wordt vandaag officieel openbaar: moet Nederland opvang bieden aan illegalen? Het antwoord is al bekend en luidt ‘ja’. ‘Illegalen’ is trouwens spreektaal, want lang niet alle zwervende mensen zijn in juridische zin werkelijk illegaal. Sommige mensen zijn nog in procedure voor een verblijfsvergunning, maar hebben geen recht op opvang.

De belangrijkste conclusie van het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR) staat in een toelichtend documentje van de partijen die de zaak aanspanden tegen de staat. Toegang tot voedsel, water, kleding en een veilige plek om te slapen zijn minimumvereisten om te overleven. In die behoeften moet een land dus voorzien, voor iedereen. Óók voor illegale migranten die eigenlijk het land moeten verlaten.

Nederland koopt tijd

De coalitie van VVD en PvdA gaat na de uitspraak tijd kopen. Daar hebben ze werkafspraken over gemaakt. Hun reactie vandaag zal terughoudend zijn: er komt geen go voor het landelijk regelen van opvang van de PvdA, maar ook geen harde no go vanuit de VVD.

Vreemdelingenbeleid ligt gevoelig tussen de twee partijen. De VVD vindt dat illegalen geen opvang horen te krijgen. Dat zou een aanzuigende werking op andere ‘gelukszoekers’ hebben en schept valse verwachtingen dat illegalen in Nederland kunnen blijven. De PvdA vindt ook dat mensen die uitgeprocedeerd zijn het land moeten verlaten. Alleen: ze doen dat niet altijd. En dan is het volgens de PvdA inhumaan hen te laten rondzwerven.

Verantwoordelijk staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD) en de twee coalitiepartijen zullen zeggen dat ze afwachten tot het Comité van Ministers – dat zijn alle 47 ministers van Buitenlandse Zaken van de leden van de Raad van Europa – een beslissing heeft genomen hoe zíj de uitspraak van het ECSR interpreteren. Dat zal ergens in januari gebeuren. Tot die tijd, is de redenering, is namelijk nog steeds de vraag of de conclusies door alle leden van de Raad van Europa worden overgenomen.

Of de coalitie werkelijk gelooft dat het Comité van Ministers een resolutie aanneemt die de uitspraak verwerpt, blijft in het midden. Het ligt niet voor de hand dat zoiets gebeurt. Meestal nemen de ministers de conclusies over en nodigen ze het land waar iets misgaat uit om het beleid weer in overeenstemming te brengen met internationale verdragen.

Maar: de VVD kan niet zomaar toegeven en instemmen met opvang. Op rechts loert Sietse Fritsma van de PVV op álles wat staatssecretaris Teeven doet. Hij houdt onvermoeibaar vol dat Teeven „open uitnodigingen naar Syriërs verstuurt” om naar Nederland te komen, omdat Teeven zegt dat asielverzoeken ruimhartig zullen worden behandeld.

Niet geloofwaardig meer

Nu een besluit uitstellen, toont dat de VVD niet zomaar opgeeft. En hoewel de liberalen het liefst de rechterlijke toets van internationale verdragen zouden afschaffen, hoopt de PvdA dat zij zich bewust zijn van de schade die het negeren van zulke verdragen aan Nederland kan toebrengen. Zodra de hele procedure bij de Raad van Europa is afgerond, zal de uitspraak toch moeten worden gevolgd, hoopt de PvdA. Anders is Nederland niet meer geloofwaardig als het andere landen aanspreekt op schendingen van internationale verdragen.

Nog een overweging voor de coalitie om niet meteen zelf met oplossingen te komen: de uitspraak van het ECSR zal snel het politieke en maatschappelijk debat losmaken over de hoofdvraag. Die is: hoe dicht je wat inmiddels ‘het gat in de asielketen’ is gaan heten?

Anders gezegd: welk beleid kan de terugkeer van uitgeprocedeerden naar hun land van herkomst bevorderen? Want de gedachte uit 2007 van toenmalig PvdA-staatssecretaris Albayrak dat het onthouden van voorzieningen illegalen ertoe brengt te vertrekken, blijkt in de praktijk onjuist.

Betrokken partijen zullen nu met ideeën komen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) komt snel met een plan over noodopvang door gemeenten. Daarover was de VNG al in gesprek met de grote steden Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Het zou zoiets kunnen worden als burgemeester Van der Laan van Amsterdam al eens opperde: een sobere regeling, vergelijkbaar met daklozenopvang.

De oppositie in de Tweede Kamer – SP, GroenLinks, D66 en ChristenUnie – zal toch het kabinet tot spoed manen om snel met iets te komen: de winter komt eraan. Ook de VNG zal haast willen maken. Hoewel tientallen gemeenten op de één of andere manier al voorzien in noodopvang voor ongedocumenteerden, vinden zij dat het Rijk verantwoordelijk is. Want in 2007 spraken staatssecretaris Albayrak en de gemeenten af: de noodopvang van gemeenten gaat dicht, het Rijk zorgt dat alle mensen die geen verblijfsrecht hadden, vertrekken. De keten zou ‘sluitend’ zijn, maar is dat dus niet.

Als de geschiedenis zich herhaalt, komt die opvang voor de ‘ongedocumenteerden’ er uiteindelijk. In 2009 oordeelde het ECSR al dat Nederland onderdak moest regelen voor uitgeprocedeerde gezinnen met minderjarige kinderen. Toenmalig minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) wilde niet. Uitspraken van de hoogste rechter dwongen zijn opvolger Gerd Leers in 2011 zulke opvang toch te regelen.

Lees ook in nrc.next: Onderdak en eten zijn niet genoeg over de 28-jarige Ali Isiaki, die al tien jaar illegaal in Nederland verblijft.