De beste wetenschap? Die vind je in Parijs

Nederlanders kijken ten onrechte bewonderend naar Amerikaanse universiteiten, meent Ad Lagendijk . De studies in Parijs zijn véél beter.

Bibliotheek Mazarine in Parijs Foto Agence VU

Wat is een betere plek voor mijn kind om natuurkunde te studeren, Harvard of MIT? Die vraag wordt mij regelmatig door ouders gesteld. Met variaties in de locaties: ook plaatsen als Stanford en CalTech komen voorbij. Mijn antwoord wekt verbazing en ongeloof: „Als ze toch naar het buitenland gaan, is de beste plek Parijs.”

De bevreemding komt voort uit het feit dat deze vragenstellers fanatiek lijstjes bestuderen waarop universiteiten wereldwijd vergeleken worden. Franse instellingen scoren daarop niet hoog. Amerikaanse wel. Nederlandse bestuurders vieren feest als ‘hun’ instelling van plaats 83 naar plaats 77 is gestegen. En de Nederlandse media rapporteren minutieus de kleinste bewegingen in posities op deze zinloze lijsten.

Elitair onderwijssysteem

De Nederlandse welvaart hangt in grote mate af van handel met Europese partners, zoals Duitsland en Frankrijk. Onze export naar Europa is bijna twintig keer zo groot als die naar de VS. Maar als we buitenlandse cultuur tot ons willen nemen, richten we ons op de VS. Alles zou daar beter zijn. Ik ben wel dertig keer in de VS geweest, voor kortere en langere perioden. Ik heb daar nooit iets aangetroffen wat beter is dan op het vasteland van Europa.

Frankrijk heeft een elitair onderwijssysteem. Niet elitair in de Britse zin, waar het om afkomst gaat, maar elitair in de zin dat er selectie plaatsvindt op kwaliteit. Deze selectie is competitief. Na de middelbare school volgen geschikte leerlingen twee jaar de veeleisende classes préparatoires. Een zwaar, afsluitend landelijk examen leidt tot een één nationale rangschikking. De top mag naar de beste Franse scholen. En die bevinden zich in Parijs, zoals alles van belang in Parijs is geconcentreerd. Er bestaan programma’s voor buitenlandse studenten om toegelaten te worden.

Het centrum van Franse kennis is bijeengebracht in het 5de arrondissement, waar bijvoorbeeld de instituten École Normale Superieure, Collège de France, Institut Henri Poincaré, Institut Curie en ESPCI ParisTech te vinden zijn. De concentratie aan academische onderwijs- en onderzoekinstellingen in en rond het 5de arrondissement is het hoogste van de wereld. In de regio Parijs zijn wel 15 universiteiten.

Als onderzoeksleiders met elkaar praten en hun academische instellingen met elkaar vergelijken, is het belangrijkste criterium altijd de kwaliteit van de studenten. Ik kan alleen maar uit eigen ervaring spreken, maar de kwaliteit van de master-studenten, promovendi en postdocs die ik in Parijs aantref, is om van te watertanden.

Ook het niveau van Parijse onderzoeksleiders in de natuurkunde is, indien vergeleken met andere locaties, excellent. Mijn verklaring voor dit succes is de aanwezigheid van de juiste hoeveelheid creativiteit.

Nobelprijswinnaars

Mocht het aantal Nobelprijswinnaars een criterium zijn: ze lopen hier over straat, of lunchen aan de tafel naast je. Symposia, voordrachten, en openbare debatten vinden plaats binnen loopafstand van elkaar. In tegenstelling tot de Amerikaanse topinstellingen praten groepsleiders hier met elkaar. Je treft hier bezoekende onderzoekers uit de gehele wereld. Menige Amerikaanse wetenschapper brengt zijn sabbatical leave door in Parijs.

Waarom scoren de Fransen niet zo hoog op de internationale lijstjes? Die lijstjes zijn gebaseerd op Angelsaksische selectiecriteria. Fransen zijn meer van de inhoud dan de presentatie. En die lijstjes: áls ze al iets meten, dan zijn het presentatie en marketing en niet de inhoud. Jezelf verlagen om je bij buitenlanders voortdurend aan te prijzen, als individuele onderzoeker of als academische instelling, past niet bij de Franse cultuur van eigendunk en chauvinisme.

Boulevard Saint Germain

Wie overweegt naar het buitenland te gaan om daar te studeren, te promoveren, of als postdoc te werken – en op het lijstje komen zowel Parijs als MIT voor – kan ook de secundaire omstandigheden laten meewegen. Zoals de keuze voor een lunch uit een Aziatische caravan op de campus, talloze brasserieën op de Boulevard Saint Germain, danwel een restaurant aan de rand van de Jardin des Plantes.

Dagelijks passeer ik twee Seinebruggen. Geen moment denk ik aan Harvard Square in Cambridge, (M.). Als je jezelf het beste gunt, ontwikkel je dan tot topwetenschapper in Parijs.