Complimenten zijn goed, maar gevaarlijk

Sommige ouders vinden hun kind héél geweldig. Voor het eerst wordt er onderzoek naar gedaan, door Eddie Brummelman

Eddie Brummelman: „Complimentjes geven is op zich goed, maar je moet ze richten op het gedrag van het kind en niet overdrijven.” Foto Merlijn Doomernik

De meeste ouders vinden hun eigen kind bijzonder. Net wat beter, leuker, aardiger dan gemiddeld. Maar ouders verschillen daarin. Freud zag al: sommige ouders vinden hun eigen kind wel héél speciaal. En hebben een opgeblazen beeld van wat hun kind allemaal kan.

Daarnaar hebben psycholoog Eddie Brummelman en zijn Utrechtse collega’s nu als eersten onderzoek gedaan. Ze ontwikkelden een vragenlijst, de Parental Overvaluation Scale, om die neiging tot overwaardering te kunnen vaststellen. Ouders geven elk van zeven stellingen („zonder mijn kind zou zijn of haar klas minder leuk zijn”, „mijn kind is een geweldig voorbeeld voor andere kinderen”) een cijfer tussen 0 (helemaal niet waar) en 3 (helemaal waar). Het gaat om kinderen van 8 tot 12 jaar, een leeftijd waarop kinderen begrijpen hoe anderen hen zien en hun zelfbeeld daardoor laten beïnvloeden.

De psychologen ontdekten dat ouders inderdaad verschillen in de neiging hun kind door een roze bril te bekijken. Ouders die dat sterk doen, geven hun kinderen meer complimenten. Zowel vaders als moeders kunnen overdreven positief naar hun kind kijken, naar zoons én naar dochters. En hoe narcistischer ouders zijn, hoe meer ze dat doen.

Nee, Brummelman heeft zelf geen kinderen, vertelt hij in een vergaderhokje in een gloednieuw gebouw van de universiteit van Amsterdam. „Ik ben 27, dat vind ik daar erg jong voor. Maar ik vind kinderen wel heel leuk.”

Wanneer waardeert iemand zijn kind eigenlijk te veel? Wanneer wordt het pathologisch?

„Het was niet het doel van deze studie om dat te onderzoeken. We wilden nu eerst weten: zijn er individuele verschillen en zo ja, hoe hangen die samen met wat ouders denken en doen? We weten nog niet of overwaardering goed of slecht is, we weten niet wat het met een kind doet. Dat is de volgende stap.”

Kinderen zouden er narcistisch van kunnen worden?

„Dat zou kunnen, maar het kan ook de andere kant op gaan: dat zo’n kind het idee heeft dat het niet kan voldoen aan de hoge verwachtingen van de ouders en dat het zich daar slecht door voelt.”

In een eerder onderzoek ontdekte je dat kinderen zich slechter kunnen voelen als ze complimentjes krijgen...

„Ja, als kinderen weinig zelfwaardering hebben, zijn ouders geneigd om overdreven complimenten te geven, of om die op de persoon te richten: ‘wat ben je goed’ in plaats van ‘wat heb je dat goed gedaan’. Maar als zo’n kind dan faalt, denkt het: dus ik ben nu niet goed meer. Een kennis vertelde mij over de keer dat hij voor het eerst tafeltennis speelde met zijn kleindochter. Ze deed het goed en hij zei: ‘Wauw, jij hebt hier echt talent voor!’ De volgende dag deed ze het minder goed. Toen moest ze huilen en vroeg: ‘Opa, ben ik nu mijn talent kwijt?’ Complimentjes geven is op zich goed, maar je moet ze richten op het gedrag van het kind en niet overdrijven.”

Als ouders hun kind overwaarderen, doen ze dat dan over de hele linie of op een specifiek punt? Dus hockeyouders, en ouders die hun dochter aan schoonheidswedstrijden laten meedoen...

„Ik denk dat de essentie van overwaardering is dat het niet over één onderwerp gaat. Vandaar dat de vragenlijst items bevat als ‘mijn kind verdient iets extra’s in het leven’. Als iemand zegt ‘mijn kind is goed in wiskunde’, dan kan dat de realiteit zijn.

„We zien wel dat ouders die hun kind overwaarderen dat ook op heel specifieke punten doen. Ze overschatten het IQ van hun kind. En als ze in een lijst met termen als ‘de Vietnamoorlog’, ‘Anne Frank’ en ‘Oslo’ moeten aankruisen wat ze denken dat hun kind kent, kruisen ze vaker ook de niet-bestaande dingen aan die we daartussen hadden verstopt: ‘koningin Alberta’, ‘de Groene Zee’.”

Jullie denken dat ouders die hun kind overschatten dat voor zichzelf doen, om er zelf eer aan te behalen...

„Dat is één mogelijke verklaring. Het kan zijn dat narcistische ouders hun kind gebruiken om indirect waardering te krijgen. Maar het kan ook zijn dat narcistische ouders denken: ‘het is een kind van mij en ik ben geweldig, dus dit kind is geweldig’.”

Uit ander onderzoek blijkt dat ouders vaak een lievelingskind hebben. Overwaarderen sommige ouders ál hun kinderen, of maar eentje?

„Ook dat weten we nog niet. Ouders vulden de vragenlijst in met één kind in gedachten, maar juist omdat dit speelt, hebben we ouders nooit zelf laten kiezen welk kind – dat bepaalden wij. We hebben er dus rekening mee gehouden, maar we hebben het niet kunnen toetsen.”

Naarmate het kind een zeldzamere naam had, was het ook meer overgewaardeerd, ontdekten jullie. Nu geven ouders hun kinderen steeds vaker bijzondere namen. Denk je dat overwaardering ook steeds vaker voorkomt?

„Het ligt voor de hand om ja te zeggen, maar strikt genomen weten we dat ook nog niet. Ik weet wel dat ouders steeds meer bezig zijn met het zelfbeeld van hun kinderen. Dat moet goed zijn, dus geven ze veel complimenten. En de achterliggende gedachte bij zo’n bijzondere naam is: ik help mijn kind opvallen, zodat het niet opgaat in de massa. Overwaardering heeft daarmee te maken, de wens dat je kind erboven uitsteekt.”

Werd jij eigenlijk overgewaardeerd als kind?

Lachend: „Ik was al bang dat die vraag zou komen. Kun jij het je herinneren? Moeilijk hè? Kinderen zien ook vaak het verschil niet tussen gewone en overdreven complimenten, maar het maakt wel uit voor hoe ze zich gedragen. In één onderzoek lieten we kinderen een schilderij natekenen en dan zeiden we: ‘mooi!’ of ‘ongelooflijk mooi!’. Na zo’n overdreven compliment durfden kinderen met weinig zelfwaardering geen moeilijke schilderijen meer te kiezen om na te tekenen, na een gewoon compliment juist wel. Maar als je die kinderen achteraf vroeg wat voor compliment ze gekregen hadden, konden ze het zich vaak helemaal niet herinneren.”