‘Alsof je kind roept: kom me halen’

Nabestaanden komen niet aan rouwen toe omdat resten achterbleven in Oekraïne.

Het wordt nabestaanden van de ramp met vlucht MH17 niet eenvoudig gemaakt om de dood van hun dierbaren te verwerken. „Ze worden gehinderd in hun rouw”, zegt advocaat Veeru Mewa, die bij advocatenkantoor Beer zo’n zeventig nabestaanden van 31 slachtoffers bijstaat.

Twee kwesties zitten nabestaanden hoog. Eén: wisselende berichten over de oorzaak van het neerstorten van de vlucht van Malaysia Airlines. Twee: gehannes met de berging van menselijke resten en bezittingen van de passagiers van het toestel dat 17 juli boven Oekraïne werd neergeschoten.

Over de oorzaak duiken al vanaf de middag van de ramp tegenstrijdige berichten op. Dat pro-Russische rebellen het toestel per ongeluk hebben neergehaald; dat de Russen zelf het toestel hebben beschoten; dat Oekraïne het heeft gedaan om de Russen er de schuld van te kunnen geven; dat de krijgsmacht van Oekraïne verkeersvluchten gebruikt om militair vliegverkeer te camoufleren. Etcetera etcetera.

Mewa: „Er staat niets zwart op wit. Elke nieuwe theorie in de media wekt onrust. Daar worden nabestaanden wanhopig van. Die wanhoop moet je niet onderschatten. Bij de ramp in Tripoli, vier jaar geleden, heeft een nabestaande een suïcidepoging gedaan, uit frustratie over het uitblijven van informatie. Daardoor kon hij het verlies van zijn familie niet verwerken.”

Ergernis en machteloosheid overheersen ook bij de nabestaanden van Bryce Fredriksz en zijn vriendin Daisy Oehlers. Bryce’ moeder, Silene Fredriksz-Hoogzand: „In het begin had ik waardering voor hoe Nederland het deed. De ceremonie bij de terugkeer van de kisten was heel mooi. Maar inmiddels denken we er heel anders over.” Nederland heeft volgens haar „veel te soft en te slap” geopereerd. „Ik wil weten wat er is gebeurd. Wie is hier verantwoordelijk voor? Het is toch onbegrijpelijk dat het toestel daar vloog terwijl er drie dagen eerder ook een toestel was neergehaald? Waarom geven de Amerikanen hun satellietbeelden over de raket niet af, als ze die hebben? Waarom stond premier Rutte drie maanden geleden niet al bij Poetin op de stoep? Hij had het heel anders moeten aanpakken.”

Bryce en Daisy zijn geïdentificeerd via de rechtervoet van Bryce en achttien centimeter zwaar verbrand bot van Daisy. Meer is niet gevonden. Een neef van haar reisde onlangs naar de plaats van de crash om zelf resten te zoeken. Silene Fredriksz: „Het is toch te gek dat de rest daar nog ligt? Je ligt in bed en hoort je kind als het ware vragen: kom me halen. Laten ze de aarde zeven op zoek naar botten! We hebben een stille tocht en een herdenking gehad. Maar een uitvaart is met één voet en een stuk bot niet mogelijk. We kunnen geen afscheid nemen. Dat is frustrerend.”

De meeste nabestaanden hebben inmiddels 3.700 euro ontvangen van Malaysia Airlines, als tegemoetkoming in de eerste kosten. Ook heeft „een grote groep” zich gemeld voor een voorschot van 37.000 euro, aldus advocaat Robert Pessers die de luchtvaartmaatschappij bijstaat bij advocatenkantoor Van Traa. Malaysia Airlines was niet verplicht tot dat voorschot. Pessers: „Men heeft zich coöperatief opgesteld en aansluiting gezocht bij een Europese verplichting daartoe.” De schadevergoeding kan per slachtoffer oplopen tot 130.000 euro, als blijkt dat Malaysia Airlines niets te verwijten valt. Is dat wel zo, dan kan de vergoeding veel hoger uitvallen.

De uitkering is bedoeld om uitvaartkosten op te vangen én het wegvallen van inkomsten waarmee de overledene in het levensonderhoud van nabestaanden voorzag. Die nabestaanden hoeven niet altijd familieleden te zijn; het kan bijvoorbeeld ook een pleegkind zijn. Volgens advocaat Mewa is het „heel ingewikkeld” om te bepalen wie nabestaanden zijn. „Omdat er op deze vlucht veel gescheiden mensen vlogen.”

Malaysia Airlines heeft van die complexiteit nog niet veel gemerkt, zegt advocaat Pessers. „Wij gaan uit van het Nederlands recht. Daar staat duidelijk wie recht heeft op schadevergoeding.”

Mewa reageert: „Uitgaan van het Nederlands recht is financieel gunstig voor Malaysia Airlines. Maar er kunnen ook andere rechtsstelsels van toepassing zijn.”

Uitvaart met achthonderd mensen

Nabestaanden kunnen mogelijk op veel meer geld rekenen als duidelijk wordt dat Malaysia Airlines iets te verwijten valt. Bijvoorbeeld dat het onverantwoord was om over oorlogsgebied te vliegen, ook al was het luchtruim open. Een hogere schadevergoeding is geen overbodige luxe, stellen Mewa en zijn collega Maartje van den Steenhoven. Neem alleen al de uitvaartkosten. „Wat als er achthonderd mensen komen op een uitvaart van een vijftienjarige jongen? Dan is een paar duizend euro echt niet voldoende.” En stel dat een jong kind beide ouders heeft verloren? „Dan is 130.000 euro bij lange na niet genoeg om alle jaren in het levensonderhoud te voorzien.”

Om meer geld in de wacht te slepen, moeten de advocaten „creatief” zijn, stelt Mewa. Nederland is karig met schadevergoedingen, omdat je ‘verdriet niet moet commercialiseren’. Mewa: „Nederland redeneert: rouwen doe je maar in de kerk.” Een wetsvoorstel dat dit moest veranderen, haalde het niet. „Terwijl uit wetenschappelijk onderzoek toch duidelijk is gebleken dat er onder nabestaanden behoefte aan is.”

In landen als de VS en Engeland is het gebruikelijk „affectieschade” te vergoeden. „Dat gaat vaak om een veelvoud van wat Nederland betaalt”, zegt Mewa. Ook „doorlopende kosten”, zoals de hypotheek van het huis van de overledene, worden in het buitenland vaker vergoed. Van den Steenhoven: „Wat wij proberen, is aansluiting zoeken bij rechtsystemen van andere landen. Dat is gunstig voor de nabestaanden.”

De ervaring bij andere vliegrampen, zoals die in Tripoli, leert dat er doorgaans in onderhandelingen tussen advocaten van nabestaanden en die van de verzekeraars een compromis uitrolt. „Maar wat wij daarover aan ideeën hebben, ga ik u nog niet vertellen”, zegt raadsman Pessers van Malaysia Airlines.

Financieel gunstig voor nabestaanden is natuurlijk vooral wanneer een land onder politieke druk een schikking treft. Mewa: „Mensen lachen ons soms uit als we op die mogelijkheid wijzen. Maar als je een langere adem hebt, is dat mogelijk.”

De advocaten verwijzen naar de afwikkeling van de terroristische aanslag op een toestel van PanAm in 1988. Uiteindelijk besloot de Libische leider Gaddafi, hoewel hij geen schuld bekende, over de brug te komen met 2,7 miljard dollar om de reputatie van zijn land te verbeteren. „Daar is per slachtoffer soms tot tien miljoen dollar uitgekeerd”, zegt Mewa.