Veteraan tegen ongelijkheid

Niet alleen Thomas Piketty was deze week in Nederland om over ongelijkheid te spreken. Ook Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz kwam langs. „Globalisering kan zelfs de meest egalitaire samenleving verscheuren.”

Jozef Stiglitz: „Handelsakkoorden zijn ontzettend politiek van aard. Parlementen moeten bepalen wanneer voedsel veilig is en hoe ver we gaan met chemicaliën of genetische manipulatie. Niet de handelslobby.” Foto Hollandse Hoogte

Kun je als 71-jarige econoom nog een enfant terrible zijn? De Amerikaanse Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz bewijst van wel. Hij verzet zich al tegen de nadelige gevolgen van globalisering sinds hij eind jaren negentig topeconoom was van de Wereldbank – kritiek die hij daar niet onder stoelen of banken stak en die hem uiteindelijk zijn baan kostte. Het heeft hem er niet van weerhouden om zich, ook na zijn Nobelprijs in 2001, te weer te stellen tegen de maatschappelijke gevolgen van het moderne financiële kapitalisme. Zie zijn boeken Globalization and its discontents uit van 2002 en, recenter, The Price of Inequality uit 2012.

Stiglitz verzet zich tegen het idee dat globalisering en het openen van markten per definitie leiden tot meer welvaart voor iedereen. En hij betoogt dat de financiële elite de Amerikaanse economie min of meer heeft gekaapt en daarom mede schuld draagt aan de enorme maatschappelijke ongelijkheid in dat land.

Twee jaar na The Price of Inequality staat ongelijkheid internationaal bovenaan de agenda. Ook in Nederland, waar de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) er dit jaar twee rapporten over publiceerde. Het debat is nog aangewakkerd door de Franse econoom Thomas Piketty, die deze week Nederland aandeed. Maar Stiglitz was hier óók, op uitnodiging van de WRR. Niet zo in de schijnwerpers, maar net zo relevant.

Nederland is één van de meest egalitaire landen ter wereld. Moeten wij ons zorgen maken?

„Elke samenleving moet zich zorgen maken over ongelijkheid. De krachten van globalisering kunnen het weefsel van zelfs de meest egalitaire samenleving verscheuren. Het is een illusie te denken dat je de koers van een economie onder controle hebt. Ik bedoel: Amerikanen hebben nooit bedacht dat zij een land zouden worden zonder kansen voor veel van hun burgers. Toch zijn we dat nu. Door globalisering en veel verkeerde beslissingen.”

Waarom is ongelijkheid gevaarlijk?

„Veel ongelijkheid kost de samenleving geld. Daarvoor is inmiddels voldoende bewijs. Dus zelfs als je ongelijkheid niet afwijst uit het oogpunt van rechtvaardigheid, van goed en kwaad, is er dat economische argument.”

Zelfs het IMF is sinds begin dit jaar om, na een internationaal onderzoek waaruit blijkt dat een te grote ongelijkheid schadelijk is voor de welvaartsgroei. Herverdeling bevordert die juist.

Stiglitz heeft zich er altijd over verbaasd dat de link tussen globalisering en welvaartsverdeling pas zo laat is gelegd. Als een product overal ter wereld dezelfde prijs heeft, stelt hij, is het niet meer dan logisch dat de arbeid die in dat product zit óók overal dezelfde prijs krijgt. En dus dalen de lonen in de westerse industrie en komt de betaalbaarheid van sociale zekerheid onder druk. Uit angst voor banenverlies neigen regeringen ertoe het internationale bedrijfsleven tegemoet te komen. Hoe ver dat kan gaan, beschreef Stiglitz in The Price of Inequality, waarin hij liet zien hoe democratie en rechtsstaat van de VS door machtsmonopolies, informatievoorsprong en lobbykracht zijn vervormd in het voordeel van de rijken.„Al met al hebben nationale regeringen steeds minder mogelijkheden globalisering te beteugelen. Economische globalisering is de politieke globalisering vooruit gesneld.”

Daarom maakt Stiglitz zich grote zorgen over het megahandelsakkoord TTIP, (Trans Pacific Trade and Investment Partnership) waarover de EU en de VS sinds vorige zomer onderhandelen. Zo willen de beide blokken over en weer de groei stimuleren en banen scheppen. Maar door zijn aard – in een gezamenlijke markt van 800 miljoen mensen wetten en veiligheidsvoorschriften gelijktrekken – zal het akkoord ook een nieuwe fase van globalisering betekenen. De tariefmuren tussen westerse landen zijn immers al grotendeels afgebroken. De barrières die resteren zijn van heel andere aard: normen voor gezondheid, milieu en veiligheid bijvoorbeeld. Die zijn sterk cultureel bepaald en verschillen aan weerskanten van de Atlantische Oceaan nog zeer.

Stiglitz: „Moderne handelsakkoorden zijn ontzettend politiek van aard. Je kunt ze niet aan handelsdelegaties overlaten; dan krijg je een race naar de bodem. Handelsministeries verdedigen nou eenmaal het belang van het eigen bedrijfsleven, niet het algemeen belang.

„Maar het zijn de parlementen die moeten bepalen wanneer voedsel veilig is en hoe ver we gaan met chemicaliën of genetische manipulatie. Niet de handelslobby. In mijn ogen probeert het mondiale bedrijfsleven nu via grote handelsakkoorden de verdere deregulering erdoor te drukken die ze van de politiek niet meer gedaan krijgen.”

Er is veel maatschappelijk verzet tegen dit handelsakkoord. Hoe zou het eerlijker kunnen?

„Ik zou zeggen: laat dat omstreden investeringsmechanisme ISDS (het zogenoemde investor state dispute settlement, red) eruit. Dat geeft buitenlandse investeerders het recht regeringen voor speciale tribunalen te dagen als ze hun winsten bedreigd zien door nieuw beleid. Tabaksfabrikant Philip Morris bijvoorbeeld is een nieuwe Opiumoorlog begonnen door Uruguay aan te klagen wegens hun anti-rookbeleid.

„De VS en Europa hebben allebei hoogontwikkelde rechtsystemen. Ik zie niet in waarom er dan aparte tribunalen nodig zijn. En wat het harmoniseren van normen betreft, dat kan alleen als het een race naar de top zou zijn. Stel: de VS heeft de beste veiligheidsgordels, en de EU de veiligste babyzitjes. Neem dan de hoogste norm als standaard voor beide partijen. En zorg voor een maatschappelijk en politiek debat in plaats van dat de parlementen alleen ja of nee kunnen zeggen tegen het slotakkoord."

Thomas Piketty zei woensdag dat hij TTIP juist als een kans ziet op betere financiële regulering – bijvoorbeeld om belastingontwijking tegen te gaan.

„Strikt genomen heeft hij gelijk. Maar wordt die kans dan ook benut? Die kans is klein. Op basis van wat ik ervan gezien heb vrees ik dat TTIP het slechtste van twee werelden wordt.”

U zegt dat handelsministeries ‘gekaapt’ zijn door het zakenleven. Dat de Amerikaanse regering ‘gekaapt’ is door de rijken. Zijn democratieën opgewassen tegen globalisering?

„We leven in een tijd waarin democratieën dat leren. Makkelijker wordt het niet. Tien jaar geleden hadden wij in de VS bijvoorbeeld nog geen verkiezingen waarin met miljarden dollars werd gesmeten.

„Behalve financiële kaping is er ook cognitieve kaping; wat zijn de dominante ideeën op de ministeries, wat zijn de economische mythes die in de financiële pers geventileerd en door beleidsmakers geabsorbeerd worden? Het gaat ook om een ideeënstrijd. Maar democratieën leren nu hopelijk dat het dominante economische dogma van de voorbije decennia voor grote groepen ongunstig is geweest.”