Politiek bommetje: opvang illegalen móet

Nederland moet illegalen opvang bieden. Dat oordeelt maandag het Europees Comité voor Sociale Rechten. En dan heeft de VVD een probleem.

De uitspraak wordt pas maandag officieel bekend. Maar partijen die de zaak tegen de Nederlandse staat aanspanden, waaronder de Europese kerken, vermelden de belangrijkste conclusie van het Europees Comité voor Sociale Rechten (ECSR) al in een toelichtend document: toegang tot voedsel, water, kleding en een veilige plek om te slapen zijn minimumvereisten om te overleven. In die behoeften moet een land dus voorzien. Óók voor illegale migranten die het land zouden moeten verlaten.

Als de hele uitspraak van het ECSR, onderdeel van de Raad van Europa, maandag openbaar wordt, is daarmee meteen een nieuw politiek feit ontstaan. Omdat vreemdelingenbeleid nu eenmaal gevoelig ligt in de regeringscoalitie van VVD en PvdA.

Een ‘bom die dreigt te barsten in de coalitie’, zoals meerdere media afgelopen week meldden? In theorie wel. De VVD vindt dat illegalen geen opvang horen te krijgen. Dat zou een aanzuigende werking op andere ‘gelukszoekers’ hebben en schept valse verwachtingen dat illegalen in Nederland kunnen blijven. De PvdA vindt ook dat mensen die uitgeprocedeerd zijn het land moeten verlaten. Alleen: ze doen dat niet altijd. En dan is het volgens de PvdA inhumaan hen te laten zwerven.

VVD wil tijd kopen

De beide regeringspartijen willen wachten op de uitspraak voordat ze reageren. En die reactie zal terughoudend zijn, vooral die van verantwoordelijk staatssecretaris Fred Teeven (Veiligheid en Justitie, VVD). Want maandag is ook de Nationale Herdenking van de ramp met de MH17. Maar achter de schermen is duidelijk dat de twee partijen werkafspraken hebben.

Ze wachten af tot het Comité van Ministers – dat zijn alle 47 ministers van Buitenlandse Zaken van de leden van de Raad van Europa – een beslissing heeft genomen hoe zíj de uitspraak van het ECSR interpreteren. Dat zal ergens in januari gebeuren. Tot die tijd, is de redenering, is namelijk nog steeds de vraag of de conclusies door alle leden van de Raad van Europa worden overgenomen.

Of de coalitie werkelijk gelooft dat het Comité van Ministers een resolutie aanneemt die de uitspraak verwerpt, blijft in het midden. Het ligt niet voor de hand dat zoiets gebeurt. Meestal nemen de ministers de conclusies over en nodigen ze het land waar iets misgaat, uit om het beleid weer in overeenstemming te brengen met internationale verdragen.

Doel van deze afspraak is dus vooral: tijd kopen. De VVD kan niet zomaar toegeven. Op rechts loert Sietse Fritsma van de PVV op álles wat staatssecretaris Teeven doet en zegt. Hij houdt onvermoeibaar vol dat Teeven „open uitnodigingen naar Syriërs verstuurt” om naar Nederland te komen, omdat Teeven zegt dat asielverzoeken ruimhartig zullen worden behandeld. Dus als de VVD in opvang gaat voorzien voor mensen die uitgeprocedeerd zijn en eigenlijk Nederland dienen te verlaten, is dat een electoraal cadeau voor de PVV.

Uitspraak negeren is schadelijk

Nu een besluit over opvang uitstellen, toont dat de VVD niet zomaar opgeeft. En hoewel liberalen het liefst de rechterlijke toets van internationale verdragen zouden afschaffen, hoopt de PvdA dat zij zich bewust zijn van de schade die het negeren van zulke verdragen aan Nederland kan toebrengen. Zodra de hele procedure bij de Raad van Europa is afgerond, zal de uitspraak toch moeten worden gevolgd. Want anders is Nederland niet meer geloofwaardig, wanneer het andere landen aanspreekt op schendingen van internationale verdragen.

Nog een overweging: de uitspraak van het ECSR zal komende weken zeker het politieke en maatschappelijk debat losmaken over de hoofdvraag. En die is: hoe dicht je wat inmiddels ‘het gat in de asielketen’ is gaan heten? Anders gezegd: welk beleid kan de terugkeer van uitgeprocedeerden naar hun land van herkomst bevorderen? Want de gedachte uit 2007 van toenmalig PvdA-staatssecretaris Albayrak dat het onthouden van voorzieningen illegalen ertoe brengt te vertrekken is al langer onjuist gebleken.

Het veld kan nu met ideeën komen. De Vereniging Nederlandse Gemeenten komt komende week waarschijnlijk met een plan over noodopvang door gemeenten. Zoiets als burgemeester Van der Laan van Amsterdam opperde: een sobere regeling, vergelijkbaar met daklozenopvang. Al zal de oppositie in de Kamer – SP, GroenLinks, D66 en ChristenUnie – vooral het kabinet tot spoed manen met iets te komen.

Als de geschiedenis zich herhaalt, komt die opvang voor de ‘ongedocumenteerden’ er uiteindelijk. In 2009 oordeelde het ECSR al dat Nederland onderdak moest regelen voor uitgeprocedeerde gezinnen met minderjarige kinderen. Toenmalig minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) wilde niet. Maar uitspraken van de hoogste rechter dwongen zijn opvolger Gerd Leers in 2011 zulke opvang toch te regelen.