Hoe breng je ‘Borgen’ op toneel?

Er komt een Nederlandse toneel-bewerking van ‘Borgen’. Hoe maak je van Deens politiek tv-drama goed Hollands theater? Een inventarisatie.

Leuk gezelschapsspel: wie wordt Birgitte Nyborg op toneel? Donderdag werd bekend dat het Noord Nederlands Toneel de exclusieve rechten heeft verkregen voor een toneelbewerking van de Deense dramaserie Borgen over de sociaal-liberale politica Nyborg. De voorstelling is gepland voor maart 2016; Ko van den Bosch bewerkt het scenario, Ola Mafaalani voert de regie. Maar hoe maak je theater van een televisieserie? Hoezeer zullen de makers de Deense politieke intriges vernederlandsen? En kun je zo’n topserie op toneel ooit evenaren? Van den Bosch en Mafaalani willen zelf nog geen uitspraken doen over hun aanpak. Maar collega-theatermakers weten alvast wel raad met de materie. Carine Crutzen! Ariane Schluter!

Maria Goos, die zowel succesvolle toneelproducties (Familie, Cloaca) als dito televisieseries (Oud Geld, Pleidooi) schreef, ziet het helemaal voor zich. „Het is een sterk verbale serie. Net als in de politiek staat in het theater het gesproken woord centraal, daarom is Borgen uitermate geschikt voor toneel. Er is bovendien één helder uitgangspunt: politica die worstelt met de verhouding werk-privé wordt tot haar verrassing premier. Dat is al meteen geweldig drama. Ik denk niet eens dat het razend moeilijk zal zijn om de serie tot toneel te bewerken; beide bestaan voor een belangrijk deel uit dialoog.”

Daar denkt Leon van der Sanden anders over. „ Drie seizoenen Borgen maakt een gigantisch epos.” Van der Sanden bewerkte zelf talloze boeken voor toneel, waaronder De Avonden, De Aanslag en recent Madame Bovary, en films, zoals Fassbinders Lola. De grote uitdaging zal volgens hem liggen in kiezen en schrappen. „Je kunt nooit recht doen aan de hele serie, dus je moet scherpe keuzes maken. Concentreer je op het centrale drama, vermijd al te veel zijwegen en uitwijdingen.”

Beperk ook de personages, raadt Van der Sanden aan. „Er zijn er maar drie echt belangrijk: de premier, de spindoctor en de journalist, daarmee heb je een mooi dragend dramatisch trio, met daarnaast nog de echtgenoot, de leermeester en de belangrijkste politieke opponent.”

Birgitte Nyborg kan een fraai gelaagd toneelpersonage worden, denkt hij. Van der Sanden: „Ze is tegelijkertijd pragmatisch en idealistisch, en ze verenigt scherpe intelligentie en kwetsbaarheid. Die dubbelheid is mooi en spannend.”

Het is verleidelijk te speculeren over de gedroomde actrice voor die prachtrol. Idealiter, vindt Maria Goos, lijkt ze wel een beetje op Sidse Babett Knudsen, die de hoofdrol in Borgen speelt. „Ze moet iets aards hebben. Ze is rationeel en combineert dat met vrouwelijke intuïtie, type Jacqueline Blom, of Ariane Schluter. Maike Meijer, die nu Toren C doet, heeft ook die combinatie.”

Stoer en zacht

Hoe leuk het ook is om in gedachten geschikte actrices langs te gaan: Tamar van den Dop, Carine Crutzen, Hadewych Minis, het is aannemelijk dat de hoofdrolspeelster uit het ensemble van NNT komt, of aan het gezelschap is gelieerd. Dan kom je al snel uit bij Malou Gorter (45), een uitstekende actrice die ook die gezochte combinatie van stoer en zacht bezit.

Voorstelbaar is ook dat het gezelschap aan Monic Hendrickx (47) denkt. Hendrickx (Penoza) is als gastactrice verbonden aan het NNT, en speelde onlangs in de productie Homebody. Film of tv-bekendheid zal overigens niet doorslaggevend zijn bij de casting – het gaat om de kwaliteit van de actrice. Stel je voor, in een ideale wereld: Carice van Houten als journaliste Katrin Fonsmark. We mogen dromen, toch?

Peter Römer, die vorig seizoen de televisieserie Baantjer bewerkte voor toneel, heeft nog wel zijn bedenkingen. „Waarom stap je over van het ene naar het andere medium? Het moet natuurlijk niet zo zijn dat ze gewoon het verhaaltje op toneel navertellen. Waarom maak je er theater van? Wat voegt dat toe aan betekenis en beleving?”

Zelf heeft Römer ook vooral niet twaalf seizoenen Baantjer willen samenvoegen tot één toneelproductie. Hij heeft veeleer ‘de geest van Baantjer’ willen vatten, en daar toneel van gemaakt. „Het grootste verschil tussen tv en theater is de aanwezigheid van het publiek, daar hebben wij mee gespeeld. Er gebeurt een moord in het theater en het publiek is getuige in het onderzoek van De Cock.” Bij Borgen op toneel stelt hij zich ook een interactieve vorm voor, met het publiek dat zich uitspreekt in verkiezingen of een referendum. Zo’n aanpak past goed bij het werk van Ola Mafaalani, die bijvoorbeeld in haar voorstelling Ajax het publiek liet beslissen over het lot van de titelheld.

Goos denkt ook aan een open vorm, maar dan à la ‘De Verleiders’, waarin het publiek lastige politieke keuzes voorgelegd krijgt waardoor de dilemma’s van politici invoelbaar worden. „De wat-zou-jij-doen-vorm. Het publiek moet voelen hoezeer het politieke bedrijf corrumpeert.”

Zó Deens

Die materie is natuurlijk geweldig, erkent Römer, maar dan nog kun je sceptisch zijn over de keuze voor Borgen. „Het is een geweldige serie, maar zó Deens. Als Ola de politieke intrige naar Nederland wil verplaatsen, had ze dan niet beter een Nederlandse schrijver iets nieuws kunnen laten maken?” Van der Sanden: „Ko van den Bosch kennende zal hij de verhaallijn van Borgen deels volgen: het premierschap, het overspel, de scheiding – maar er eigen materiaal en teksten doorheen mengen en de situatie verplaatsen naar Nederland, om iets zinvols te kunnen zeggen over het Nederlandse politieke klimaat. Ultrarechts versus goedbedoelend D66, dat kennen we hier natuurlijk ook.”

Van der Sanden is vooral nieuwsgierig naar de theatrale vorm die Van den Bosch en Mafaalani voor de voorstelling zullen vinden. „De vorm van Borgen is vrij anekdotisch, klassiek verhalend, los van de intrigerende psychologie. Maar de kracht van hun werk is juist het niet-verhalende: hun voorstellingen zijn associatief, sfeervol en poëtisch. Die combinatie kán goed werken, al hoop ik niet dat het verhalende van Borgen daar te zeer onder lijdt.”

Hoe het ook zij, Maria Goos hoopt dat de theatermakers in elk geval één detail uit de serie precies overnemen: „Ze moet zéker zo’n jasje dragen!” De korte, kekke, strakke jasjes van Nyborg zijn haar handelsmerk: vrouwelijk, sexy en stoer. Goos: „Een ontroerend detail eraan is dat de mouwen altijd net iets te lang lijken. Als het bewust is, vind ik dat een briljante metafoor: is deze jas misschien te groot voor haar?”