De aap en zijn vijg

Chimpansees stemmen hun slaapplaats af op de plek waar ze de volgende ochtend ontbijten. Ze hebben een besef van de toekomst, ontdekte de primatoloog Karline Janmaat.

Illustratie Irene Goede

Elke dag trekken de chimpansees van het Taï-regenwoud in Ivoorkust eropuit om fruit te verzamelen. De Nederlandse primatoloog Karline Janmaat volgde de mensapen op hun dagelijkse zwerftochten door het dichtbegroeide woud, van het moment dat de apen wakker werden tot ze hun avondnest inrichtten.

„Fysiek is dit het zwaarste wat ik ooit heb gedaan”, zegt Janmaat. „Omdat chimpansees op vier voeten lopen, kropen zij onder stammen door waar ik overheen moest klauteren. Na vijf minuten stond het zweet op mijn voorhoofd.”

Janmaat noteerde alles wat de chimpansees deden. Welke fruitbomen ze bezochten. Wie ze tegenkwamen. Waar ze sliepen. Hoe laat ze wakker werden. „Ik kon natuurlijk niet precies zien wanneer ze hun ogen opendeden. Chimpansees slapen soms 18 meter hoog”, zegt Janmaat. „Maar elke chimpansee moet ’s ochtends urineren. Als de urine naar beneden kwam, dan wist ik zeker dat een chimpansee wakker was.”

Maanden later, toen Janmaat op het Max Planck Instituut in Leipzig de reisroutes doorrekende, zag ze dat de chimpansees het regenwoud niet willekeurig afstruinden. Voor populaire vruchten stonden chimpansees vroeger op, om concurrenten voor te zijn. Voor taaie vruchten die langer aan de boom blijven hangen, doet de aap die moeite niet. Dan bleven ze langer in hun nest liggen. Janmaat publiceerde haar onderzoek in PNAS (27 oktober).

Het geploeter in de jungle levert daarmee een belangrijk inzicht. De chimpansee denkt van tevoren na over zijn ontbijt. Met andere woorden: de aap heeft een besef van toekomst – net als de mens.

Nog niet zo lang geleden leek een besef van toekomst en verleden voorbehouden aan de mens. Maar net als eerdere eigenschappen die uniek menselijk werden verklaard, zoals cultuur en gereedschapgebruik, blijken dieren ook in dit geval meer met de mens te delen dan biologen dachten. „Dit is niet de eerste aanwijzing dat mensapen plannen maken”, benadrukt Janmaat. „Wilde chimpansees selecteren gereedschappen voor later gebruik. En in het lab kunnen ze leren om tokens uit te wisselen in ruil voor voedsel.”

Ruilhandel in het lab is leuk, maar Janmaats onderzoek maakt ook meteen duidelijk wat een vooruitziende blik oplevert. Het leven in de jungle is zwaar. Een chimpansee die vooruit denkt, heeft een streepje voor op de rest. „Soms denken mensen dat het regenwoud een soort hemel op aarde is waar aan alle bomen vruchten groeien”, zegt Janmaat. „Maar van april tot augustus is fruit schaars in het Ivoriaanse regenwoud. Een chimpansee moet dan vijf kilometer lopen voordat hij een goede fruitboom tegenkomt.”

Hoe kun je nu weten of een chimpansee plannen maakt?

„Ik heb vijf volwassen chimpanseevrouwtjes intensief gevolgd. Deze vijf gingen overdag meestal in hun eentje op pad om fruit te verzamelen. Ik hield precies bij waar ze heen gingen en wat ze aten. Aan het eind van de dag spande ik een roodwit afzetlint om de boom waarin een vrouwtje haar nest maakte, en ik markeerde de positie met mijn GPS zodat ik de slaapboom de volgende ochtend kon terugvinden. Dan ging ik terug naar het kamp om te slapen. Om drie of vier uur stond ik dan weer op. Ik moest natuurlijk terug zijn voordat ze weer wakker werden.”

Wat gaf de doorslag voor uw idee dat chimpansees hun ontbijt plannen?

„Het eerste wat me opviel was dat de chimpansees soms voor zonsopgang hun nest al verlieten. Dat deden ze vooral als ze gingen ontbijten bij een vijgenboom.

„Als een chimpansee zo vroeg opstaat, is er iets aan de hand. Normaal zijn ze ontzettend bang in het donker. Dat zag je ook terug. Overdag keken ze niet op of om als ik struikelde en veel geluid maakte. Maar in de vroege ochtend keken ze gelijk om als ik een twijgje brak.

„Chimpansees hebben ook alle reden om op hun hoede te zijn. Eén vrouwtje had recent een jong verloren aan een luipaard. Die chimpansees zijn dus bang, maar gaan tóch op pad om vijgen te eten. Dat vond ik ontroerend en fascinerend tegelijkertijd.”

Waarom zoveel moeite voor wat vijgen?

„Vijgen zijn niet zozeer voedzamer dan andere vruchten, maar ze zijn zacht en makkelijk om te eten. Ze zijn daarom gewild bij alle fruiteters van het regenwoud, van vogels tot eekhoorns. Als je als chimpansee vijgen wilt eten, moet je er vroeg bij zijn.

„Vruchten met een harde schil waar je stevig op moet bijten zijn minder populair. Net zoals noten die je met gereedschap moet openen. Die kan een chimpansee ook later op de dag nog verzamelen.”

Waarom maakt een chimpansee die vroeg opstaat per se plannen? Kon ze die vijgen niet gewoon ruiken?

„Nee. De chimpansees stonden juist eerder op als een vijgenboom ver weg stond. Als ze alleen op de geur van vijgen zouden afgaan, zou je juist het omgekeerde verwachten. Een boom die dichtbij staat, ruik je eerder. Uiteindelijk kwamen de chimpansees ’s ochtends even laat aan bij een verre vijgenboom als bij een dichtbije. Chimpansees kunnen dus flexibel plannen. Ze houden rekening met tijd, locatie en het type ontbijt.

„Het bijzondere is dat chimpansees plannen onderbreken met andere activiteiten, zoals het klimmen in de boom, het bouwen van het nest en het slapen. Ze plannen hun ontbijt voor de volgende dag, net zoals wij in een bepaald café afspreken om te ontbijten terwijl we de avond ervoor eerst nog een boek lezen of een film kijken en daarna gaan slapen. Chimpansees plannen dus echt in de toekomst.

„We konden ook aantonen dat chimpansees ’s avonds al een nestboom kiezen die op de route naar een vijgenboom ligt. Voor andere typen fruit deden ze dat minder.”

Waarom sliepen de chimps dan niet dichterbij de vijgenbomen?

„Chimpansees zijn zeer kieskeurig als het op een nestboom aankomt. Ze inspecteren de boom uitgebreid voordat ze erin klimmen. De boom moet bijvoorbeeld hoog genoeg zijn. En er zijn aanwijzingen dat ze bomen kiezen met bladeren die insecten afweren.”

Kan dit een aangeleerd trucje zijn? Dat een chimp weet dat in de buurt van een bepaalde nestboom vijgen zijn te vinden?

„Dat kan natuurlijk, maar het is niet waarschijnlijk. Tijdens mijn onderzoek gingen chimpansees nooit twee keer van dezelfde slaapboom naar dezelfde voedselboom. Nadenken en plannen lijken mij ook makkelijker dan overleven op 1001 associaties.

„Ik vergelijk het zoeken naar vijgen met schaken. Op basis van zijn ervaring met stukken en mogelijke zetten voert de schaker complexe plannen uit. Het verschil is dat een schaakbord altijd hetzelfde blijft. Maar een chimpansee plant zijn zetten in een voortdurend veranderend bos.”

Is het vermogen om te plannen een bewijs voor een hoge intelligentie?

„Plannen an sich is natuurlijk geen bewijs voor hogere cognitie. Dieren plannen op allerlei niveaus. Iets oppakken om het naar je mond te brengen is eigenlijk ook al een vorm van planning.

„Maar sommige vormen van plannen vereisen wel meer denkvermogen dan andere. Mental time travel geldt als de hoogste vorm van planning. Dat is dat je een beeld van jezelf in het verleden en in de toekomst kunt vormen. Maar dat begrip is dan weer op zo’n manier gedefinieerd, dat het voor ons als dierenonderzoekers bijna onmogelijk is om aan te tonen dat het bestaat.”

Wat denkt u?

„Ik vermoed dat chimpansees wel mentaal kunnen tijdreizen, omdat het mij evolutionair zo nuttig lijkt. Neem het vrouwtje dat haar jong verloor. De herinnering aan die gebeurtenis kan haar wil om vroeg te ontbijten doorbreken. Maar aantonen kan ik dat niet, en dat is jammer.

„Sommige mensen zullen wel tegenwerpen dat dit alleen observaties zijn, en dat je eigenlijk experimenten in het lab moet doen om het bestaan van toekomstbesef aan te tonen. Er zijn chimpansees die met symbolen kunnen communiceren. Het ideale experiment voor het lab zou zijn om zo’n taalgetrainde chimp te vragen wat hij morgen gaat doen. Aan zijn reactie zou je kunnen aflezen of hij inbeeldt wat er gaat gebeuren.”

Was het moeilijk om de chimpansees te blijven volgen?

„Af en toe raakte ik een vrouwtje kwijt. Dan waren we soms twee weken aan het zoeken voordat we haar weer terugvonden. Eén vrouwtje hebben we 44 dagen achter elkaar kunnen volgen. Dat is ons record. Als chimpansees dat wilden, konden ze ons zo afschudden. Een zwanger vrouwtje wilde niet gevolgd worden, liep drie keer om een boom en toen waren we haar kwijt.”

„Soms hoorde ik ’s nachts geweerschoten van stropers. In de periode dat ik in Ivoorkust was zijn er chimpansees verdwenen. In het natuurpark is wel een jachtverbod, maar de overheid heeft geen geld voor de handhaving daarvan.”