Chipshol heeft gegokt en verloren

Vader en zoon Poot hebben hun gevecht met de staat, Schiphol en de rechterlijke macht gestaakt. Nu proberen ze van hun grond af te komen.

Illustratie Aron Vellekoop León

Boer Pieter van Wijk (69) verkocht meer dan twintig jaar geleden zijn landbouwgrond aan ontwikkelaar Jan Poot. Een buitenkansje voor de boer uit Badhoevedorp. Hij kreeg bijna 5 miljoen euro (toen 10,5 miljoen gulden) voor zijn 29 hectare en was in één klap rijk. En nog mooier, hij mocht de grond die hij net verkocht had gewoon blijven gebruiken. Tot de nieuwe eigenaar Jan Poot de agrarische grond zou ontwikkelen en er kantoren op zou laten bouwen.

Vroeg of laat zou dat gebeuren – dat wist ontwikkelaar Jan Poot zeker. Luchthavens zijn overal ter wereld het scharnierpunt van de economie.

Vanaf het erf van boer Van Wijk is te zien waarom. Achter het weiland voor zijn huis, een paar honderd meter verderop, ligt de snelweg A4. Een lange stroom auto’s sukkelt daar in de ochtendfile naar Amsterdam. Daarachter schuiven de staarten van de vliegtuigen op Schiphol langzaam heen en weer. Geland, of op weg naar een startbaan.

De grond die Van Wijk in 1993 verkocht, ligt op een strategische positie. Gouden grond, noemen ontwikkelaars het. Ingeklemd tussen de snelwegen A4, A5 en A9, onder de rook van Schiphol. Waar de motoren van de Nederlandse economie om de anderhalve minuut letterlijk overheen dreunen. Een fantastische locatie om kantoren en hotels te ontwikkelen en voor luchthaven Schiphol om uit te breiden.

Ruim 20 jaar later boert Pieter van Wijk nog steeds onder de rook van Schiphol. „De oogst van aardappelen en suikerbieten was goed dit jaar”, vertelt hij door zijn mobiele telefoon, terwijl hij met zijn tractor over het land rijdt. Ook de andere lappen grond die Poot in de jaren negentig kocht zijn nog steeds boerenland. Van de grootse plannen van Jan Poot en zijn familiebedrijf Chipshol is weinig terecht gekomen. Ze voerden al die jaren een verbeten juridische strijd tegen onder andere de Nederlandse staat, Schiphol, voormalige zakenpartners en de rechterlijke macht. De kern? De gemeente Haarlemmermeer, de provincie Noord-Holland, de luchthaven Schiphol – allemaal werkten ze volgens vader en zoon Poot samen om hun plannen te traineren en te frustreren. Want Schiphol wilde liever alles zelf ontwikkelen.

Miljarden claimden ze. Die zouden ze hebben kunnen verdienen als ze niet waren tegengewerkt. Dan had Jan Poot zijn luchtvaartstad neergezet. Een centrum van internationale allure, zoals hij het noemde, met kantoren, winkels, musea, hotels, recreatievoorzieningen.

Afgelopen zomer waren vader en zoon Poot het definitief zat. Ze gaven het op. In Het Financieele Dagblad kondigden ze aan hun strategische grond in de verkoop te doen. Een paar weken geleden verscheen een advertentie in de Financial Times, met een kaartje. Daar staan de stukken grond keurig op aangegeven. Ze hopen er minimaal 250 miljoen euro voor te krijgen.

Dat is veel minder dan de miljarden die zichzelf altijd in het vooruitzicht stelden. Verdienen ze er nog wat aan? Waar zijn de miljardenclaims gebleven? En is het wel hun grond, die ze in de verkoop doen?

Terug naar 1986. Voormalig planoloog van de provincie Zuid-Holland Jan Poot richt Chipshol op. Via een rentmeester die goede contacten met de boeren in de omgeving van Schiphol onderhoudt, koopt Poot stukken agrarische grond. De Van Wijk-gronden, het Groenenberg-terrein; de percelen krijgen de naam mee van de boer van wie de agrarische grond is gekocht.

Constructie

Een paar jaar na de eerste transactie is het geld van Poot op. Hij bedenkt een constructie om nog meer grond te kunnen verwerven. Jan Poot gaat op zoek naar rijke investeerders die geld in zijn plannen willen steken. Dat lukt. Een handjevol investeerders onder leiding van Harry van Andel en Joel Wyler richten Landinvest op, een grondbank die grond rond Schiphol opkoopt. Met het bedrijf Chipshol Forward, waarvan de familie Poot grootaandeelhouder is, wordt de afspraak gemaakt dat Landinvest haar landbouwgrond exclusief aan Chipshol Forward verkoopt zodra het bestemmingsplan van de grond is veranderd en er ontwikkeld kan worden.

Zo komt de ene na de andere lap grond in bezit van Poot en zijn zakenvrienden. Het uiteindelijke bezit is midden jaren negentig rond de 600 hectare grond, ongeveer 1.200 voetbalvelden, maar dat is inclusief opties die het bedrijf heeft op grond. Tot Poot in 1992 ruzie krijgt met zakenpartner Harry van Andel over de samenwerking tussen de grondbank en Chipshol. Van Andel wil de grond het liefst zo snel mogelijk verkopen en cashen. Poot wil de grond houden om te ontwikkelen. De ruzie loopt uit op een slepende juridische procedure, die eindigt in 2000. De ruziënde partijen besluiten de zaak te schikken. De familie Poot blijft met 150 hectare achter.

Jaren later volgt een nieuwe klap. Op het zogeheten Groenenberg-terrein wil Poot een kantoor ontwikkelen. Daarvoor moet de gemeente Haarlemmermeer de bestemming wijzigen. Na jarenlange procedures keurt de Raad van State in september 2002 deze wijziging goed. In februari 2003 krijgt Poot van de gemeente Haarlemmermeer een bouwvergunning. Een week later legt staatssecretaris Melanie Schultz van Verkeer en Waterstaat een bouwverbod op, op verzoek van Schiphol. De geplande kantoren van Poot zouden het luchtverkeer in gevaar brengen.

Het is het begin van nieuwe, eindeloze juridische procedures. Bezwaar, beroep, cassatie, wraking – geen mogelijkheid laten vader en zoon Poot onbenut. Langzaam verandert het bedrijf van Poot in een vechtmachine, met bijna iedereen als vijand. Het slagveld is niet alleen meer de rechtszaal. Via websites en ingezonden brieven lanceert de familie Poot haar theorieën, die vaak bestaan uit een spannende combinatie van feiten en complotten.

Het uiteindelijke doel? De tegenstanders zullen moeten opdraaien voor de fikse schade die Chipshol geleden heeft.

„Ik vertrouw erop onze samenwerking hiermede juist te hebben weergegeven en ben ervan overtuigd dat deze tot groot succes zal leiden.” Zo sluit Peter Poot het mailtje af dat hij op 25 september 2007 aan Robert Rubinstein stuurt. De twee mannen hebben afgesproken dat Rubinstein met zijn team de komende 6 maanden aan de slag gaat voor het bedrijf Chipshol van de familie Poot.

Chipshol probeert al jaren grond rond de luchthaven te ontwikkelen. Dat lukt niet echt. Door tegenwerking van Schiphol en de betrokken overheden, volgens de familie Poot. Die willen liever zelf aan de slag rond de luchthaven. Rubinstein moet nu proberen Schiphol, de Nederlandse staat en de Luchtverkeersleiding Nederland te dwingen om een schikking te treffen met Chipshol. Hij moet ervoor zorgen dat deze schikking minimaal 60 miljoen euro oplevert voor de familie Poot. Die kunnen dan stoppen met al hun procedures en aan de slag met hun grond.

Het doel was, zegt Rubinstein nu, om onderzoek te doen naar monopolistisch gedrag van de luchthaven Schiphol en dat aanhangig te maken bij de Europese kartelautoriteit. „Ook wilden we weten of er sprake was van corruptie bij de Nederlandse overheid”, aldus Rubinstein.

Pr-strategie

Poot heeft er alle vertrouwen in. Het zijn niet zomaar wat mensen die hij aan het werk zet. Het team van Rubinstein bestaat uit internationale specialisten. Voor de pr-strategie heeft hij het Amerikaanse bureau Artemia uit San Francisco ingehuurd. Dat moet zorgen dat alles wat met Chipshol te maken heeft internationaal onder de aandacht wordt gebracht. Een Amerikaanse journalist moet op sociale media de zaak promoten en lobbygroepen benaderen die te maken hebben met Schiphol.

Maar het meest opmerkelijke lid van het team is de Brit Michael Oatley, een voormalig agent van de Britse militaire inlichtingendienst MI6. Oatley bemiddelde van de jaren zeventig tot en met negentig namens de Britse regering met de IRA. Na een jarenlang dienstverband als geheim agent, begint Oatley aan een commerciële loopbaan. Hij levert ‘strategic advice and intelligence’ aan bedrijven, bijvoorbeeld over concurrenten.

Machtsmisbruik

Dat is precies wat hij ook voor Chipshol moet gaan doen, blijkt uit het contract dat deze krant in bezit heeft. Zo moet hij onder meer op zoek naar „pressure points” en zoveel mogelijk informatie verzamelen over alle betrokken personen bij de overheid en de luchthaven. Het materiaal dat hij verzamelt moet uiteindelijk bij het pr-team terechtkomen. Die kunnen daarmee het „machtsmisbruik” van Schiphol en de Nederlandse regering onder de aandacht brengen. „And negatively impact the reputation of Schiphol and the relevant Dutch ministries.” Oatley laat in een reactie weten dat hij niet ingaat op vragen over opdrachtgever.

Rubinstein vertelt dat hij en zijn team vooral hebben geprobeerd het monopolie van Schiphol op het ontwikkelen van kantoren aan te tonen. „Dat heeft een serie rapportages opgeleverd aan onze opdrachtgever, Chipshol”, vertelt Rubinstein. „Uiteindelijk hebben ze dat materiaal niet gebruikt. Ik denk dat ze bang waren dat een lange procedure bij de Europese mededingingsautoriteiten niets zou opleveren.” Of dat zo is, wil de familie Poot bevestigen noch ontkennen. Uit gerechtelijke uitspraken blijkt overigens dat Chipshol wel degelijk procedures heeft gevoerd over mogelijk machtsmisbruik van Schiphol. Die klacht werd vorig jaar ongegrond verklaard.

In verband met het lopende verkoopproces van de grond, onthoudt Chipshol zich van commentaar, zo laat Peter Poot per e-mail weten. Het doel van de actie met het team van Rubinstein, een minnelijke regeling van tientallen miljoenen, waarna de familie Poot eindelijk met de grond aan de slag kon, is niet gehaald.

Maar in de jaren daarna volgt een publiciteitsoffensief tegen Schiphol en voormalig secretaris-generaal Joris Demmink van het ministerie van Justitie. Poot financiert een grootschalige campagne tegen de hoge ambtenaar. Hij heeft informatie ontvangen dat Demmink een pedofielennetwerk in Den Haag zou leiden. Ook zou hij belastende informatie over belangrijke mensen bezitten en daardoor bescherming genieten. En uiteindelijk zou Demmink aan de touwtjes trekken in Den Haag.

Het gaat Poot niet echt om de pedofilie. Demmink heeft er persoonlijk voor gezorgd dat Schiphol hem dwarsboomt, daar is Poot van overtuigd. Miljoenen steekt Poot in de anti-Demminkcampagne, vertelt hij begin 2014 aan de Volkskrant. Er wordt onder meer een hoorzitting in het Amerikaans Congres mee opgetuigd over de zaak-Demmink en mogelijke schending van mensenrechten. En in Nederland starten advocaten die Poot betaalt getuigenverhoren om bewijs tegen Demmink te verzamelen. Publicist Micha Kat krijgt maandelijks zo’n 2.500 euro om op zijn website stampij te maken over pedofielennetwerken en babymoordenaars.

Maar de familie Poot probeert ook in stilte druk uit te oefenen. In 2013 volgt de laatste poging om de miljarden waar Chipshol altijd op heeft gehoopt, binnen te halen. Bij de luchthaven Schiphol rolt op 30 mei een fax binnen van de Amerikaanse advocaat Abbe David Lowell, van het kantoor Chadbourne & Parke. De advocaat – die eerder werkt voor voormalig presidentskandidaat John Edwards – schrijft dat hij is ingehuurd door Chipshol om de mogelijkheden te onderzoeken van rechtszaken in Europa en de Verenigde Staten tegen Schiphol en de Nederlandse staat vanwege tegenwerking en laakbaar gedrag. Het schadebedrag schat advocaat Lowell op circa 20 miljard euro. Maar het hoeft niet tot een rechtszaak te komen, schrijft de advocaat. Hij nodigt topman Nijhuis van Schiphol uit in Washington om te kijken of ze de zaak niet kunnen schikken. Maar, waarschuwt de advocaat, dit aanbod geldt maar even en is tevens de laatste kans om een rechtzaak te vermijden. Of Schiphol binnen 30 dagen wil laten weten wie er namens de luchthaven komt onderhandelen. En die onderhandelaars moeten zich binnen 60 dagen in Washington melden.

Schiphol is niet onder de indruk. De advocaat van de luchthaven laat zijn Amerikaanse collega weten dat hij een „harassment lawsuit” tegemoet kan zien als hij doorgaat met de procedure die gebaseerd is op foutieve informatie die hij van zijn cliënten heeft gekregen. Van advocaat Abbe David Lowell heeft de luchthaven daarna niets meer vernomen.

Gegokt en verloren. Afgelopen zomer besloot de familie Poot om de grond te verkopen. Ze zijn er klaar mee. De miljarden waar ze van droomden zijn niet binnengekomen. De grond is niet ontwikkeld. Nu hopen ze nog rond de 250 miljoen euro voor de strategische grond te krijgen.

Ook dat zal nog lastig worden. Want wat is de grond waard? Vorig jaar verloren ze nog rond de 25 hectare grond. Die werd onteigend door de staat. De grond was nodig door de omlegging van de A9 bij Badhoevedorp, waarmee inmiddels begonnen is.

1.210.000 vierkante meter

Chipshol voerde een aantal procedures tegen de onteigening, onder meer over de hoogte van de vergoeding. De Staat bood 25 euro per vierkante meter. De advocaat van Chipshol beraamde de waarde op 78,70 euro per vierkante meter. Chipshol heeft in totaal 1.210.000 vierkante meter grond te koop gezet. Uitgaande van een vierkante meter prijs van 78,70 euro, levert die grond ruim 95 miljoen euro op.

Maar de familie Poot heeft nog een ander probleem. Op bijna alle gronden rusten fikse hypotheken en van één stuk grond dat Chipshol te koop heeft gezet, is het slechts indirect eigenaar. Dat heeft te maken met de samenwerking in de jaren negentig met Harry van Andel en andere zakenpartners. Het komt erop neer dat Chipshol – als de verkoop van de grond slaagt – heel veel schulden moet aflossen en winst moet uitkeren aan investeerders die in de jaren negentig geld in de plannen staken. Het totaalbedrag dat Chipshol na verkoop van de grond moet aflossen, bedraagt circa 98 miljoen euro.

Het gaat allemaal aan boer Van Wijk voorbij. Hij tuft nog dadelijks met zijn tractor over de grond die hij ooit aan Chipshol verkocht. Hij ziet wel wat er mee gaat gebeuren. Hij windt zich op over de A9 die naast zijn huis wordt aangelegd. Straks raast het verkeer op nog geen 100 meter voorbij. Ze zouden hem en zijn buurman uitkopen. Het huis van zijn buurman is inmiddels gesloopt. Zijn huis slopen was niet nodig. Van Wijk: „Ze hebben me besodemieterd.”

Naschrift In een eerdere versie van dit artikel stond dat projectontwikkelaar Harry Nefkens inmiddels is overleden. Dat is niet correct. De 96-jarige Nefkens verkeert voor zijn leeftijd in goede gezondheid. (red.)