Bij slangen ontstaat de penis uit de verdwenen poten

Foto Patrick Tschopp

Slangen verloren in de evolutie wel hun poten, maar niet hun penis en clitoris. Toch ontspruiten slangengenitaliën uit hun rudimentaire poten. Het is moeilijk te zien, maar bij dit 11 dagen oude, mannelijke embryo van een Afrikaanse huisslang (Boaedon fuliginosus) ligt de penis als een speldenknopje tussen de twee pootknobbels in.

De positie van de genitaliën ligt bij gewervelden niet vast. Bij muizen groeien penis en clitoris niet uit de poten, maar uit het weefsel rond de staart. En bij kippen ergens tussen staart en poot. Dat ontdekten Amerikaanse embryologen die de ontwikkeling van genitaliën bij verschillende dieren precies hebben gevolgd (Nature, 6 november). Elk weefsel uit de middelste kiemlaag van het embryo kan tot penis of clitoris worden omgesmeed, concluderen de onderzoekers, of het nu om staart of poten gaat. De cloaca is daarbij de regisseur. Waar de cloaca komt, verschijnen later genitaliën. De cloaca is de lichaamsopening waar bij reptielen en vogels urine, poep en sperma uit komt. Ook zoogdieren hebben vroeg in hun ontwikkeling een cloaca. Na een paar weken splitst die opening van het zoogdierembryo zich in urinebuis en rectum.

De embryologen denken dat de oorspronkelijke positie van de cloaca rond de achterpoten ligt, zoals bij slangen en hagedissen. In de lijn van zoogdieren verschoof de cloaca richting staart. Penis en clitoris verhuisden mee.

Een ander team van embryologen ontdekte deze week dat cellen aan de linkerzijde van de penis of clitoris van andere cellen afstammen dan die aan de rechterzijde (Scientific Reports, 5 november). De allervroegste embryo’s zijn uitgespreid als een vel papier. De cellen die later cloaca en genitaliën vormen, bevinden zich aan de uiteinden daarvan. Als die uiteinden naar binnen krullen en de lichaamswand sluit, komen de twee celpopulaties pas bij elkaar.