Niet Zwarte Piet, Mauritius in Rijks

De Afrikaan op een schilderij in het Rijks is de heilige Mauritius, volgens mediëvist M.-J. Govers.

Het Portret van een Afrikaanse man in het Rijksmuseum Amsterdam, een paneel geschilderd door Jan Mostaert rond 1520 is niet „de oudste Zwarte Piet”, zoals museumdirecteur Wim Pijbes hem in nrc.next noemde. De persoon, afgebeeld op het oudst bekende portretschilderij van een zwarte man uit de Europese geschiedenis, is volgens wetenschapper Marie-José Govers een Romeins soldaat, afkomstig uit het Egyptische Thebe: de heilige Mauritius. Zij doet die nieuwe toeschrijving op basis van haar studie als mediëvist en literatuurwetenschapper naar het oeuvre van de Haarlemse schilder Jan Mostaert (1474-1552/3). Ze publiceert haar volledige studie komend jaar. Maar omdat Pijbes het schilderij van Mostaert in de Zwarte-Pieten-discussie opvoerde, wil ze duidelijkheid scheppen.

Govers schrijft: „De man op het schilderij is niet geportretteerd als een knecht, zijn dure geitenleren handschoenen en een met edelstenen versierde draagriem met zwaard verraden dat hij een belangrijk man is geweest. En toch draagt hij hemd, wambuis en baret als Zwarte Piet. Het pelgrimsinsigne met een beeltenis van de heilige Maria op zijn rode baret maakt hem tot een katholiek man. Zelfs tot een voorbeeldige, heilige man. Zijn bijzondere zwaard is namelijk het kenmerk van de heilige Mauritius. Volgens een legende werd in derde eeuw na Christus een legioen soldaten uit het Egyptische Thebe naar het tegenwoordige zuidoosten van Frankrijk geroepen, om daar op bevel van de niet-christelijke Romeinse keizers Diocletianus en Maximianus de strijd aan te gaan met medechristenen. Dit Afrikaanse legioen stond onder aanvoering van Mauritius. Mauritius is heilig geworden omdat hij als christen weigerde tegen medechristenen te strijden, ook al was het een keizerlijk bevel. Hij stierf vervolgens samen met zijn soldaten de marteldood in Agaune (tegenwoordig in Zwitserland).

„Hij werd een belangrijke patroonheilige voor alle belangrijke Europese hoven, zoals ook het Habsburgse hof. Tot een eeuw geleden vormde het zogenaamde Mauritiuszwaard een van de kroonjuwelen van de Habsburgse monarchie. Tegenwoordig bevindt het zwaard zich in de schatkamer van het kunsthistorisch museum te Wenen. De Habsburgse keizer Karel V kon tijdens zijn regeerperiode de hulp van Mauritius wel gebruiken. Karel V kreeg al snel te maken met de felle kritiek van Maarten Luther op het katholieke geloof waarvan Karel V zich als beschermer zag. De meningsverschillen tussen katholieke en protestante geloofsgenoten verliepen niet altijd vreedzaam. Mauritius gold als voorbeeld omdat hij nu juist niet het zwaard had getrokken tegen geloofsgenoten. Mostaert heeft zijn portret van Mauritius gemaakt in de jaren 1520-1525, de periode waarin Luther door de paus geëxcommuniceerd werd en door Karel V verbannen. Mostaerts tijdgenoten Grünewald en Cranach schilderden Mauritius ook.”