De aardspleet ademt zwaveldioxide

De Bárdarbunga-lava blubbert kalm omhoog. De hoeveelheid zwaveldioxide is verbijsterend.

Lava uit de IJslandse Bárdabungavulkaan stroomt de zee in. De uitbarsting duurt al sinds augustus, maar zonder explosies. Foto AFP

Vulkanoloog Sara Barsotti fietste afgelopen maandagochtend naar haar werk, het IJslands Meteorologisch Bureau in Reykjavik. Ze proefde iets raars in haar mond. „Het was een mij nog onbekende smaak”, zegt de Italiaanse, die sinds kort op het eiland werkt en daar vulkanen monitort. De verklaring volgde toen ze aan haar werktafel zat en de waarden binnenkreeg van de vele vulkanologische meetinstrumenten op het eiland. Een gaswolk trok over de stad, met zorgwekkend hoge concentraties zwaveldioxide, een gas dat de vorming van fijnstof stimuleert en voor ademhalingsproblemen kan zorgen. De herkomst was haar ookl snel duidelijk: de aardspleet waaruit al bijna drie maanden lava stroomt.

„Deze uitbarsting heeft ons compleet verrast”, zegt Barsotti. Iedereen zat te wachten op een explosieve uitbarsting van de vulkaan Bárdarbunga, en een kilometers hoge aspluim. Vers in het geheugen lag de klap in 2010 van de vulkaan Eyjafjallajökull, die het Europese vliegverkeer wekenlang had ontregeld. Maar Bárdarbunga hield zich rustig. De lava migreerde ondergronds en blubbert sinds eind augustus rustig uit een 2 kilometer lange aardspleet, tientallen kilometers van de vulkaan. Maar in plaats van een explosie en een aspluim kwam er iets heel anders.

„Het duurde een week voordat we het echte gevaar van deze uitbarsting in de gaten kregen”, zegt Barsotti. Uit de aardspleet blijkt niet alleen lava te ontsnappen, maar ook grote hoeveelheden gassen. Het belangrijkste, en potentieel meest gevaarlijke voor de menselijke gezondheid, is zwaveldioxide, SO2. Maar ook waterstofchloride, -sulfide en -fluoride worden gemeten, net als het broeikasgas koolstofdioxide. „Er is er een constante injectie van deze gassen in de atmosfeer”, zegt Barsotti.

Op IJsland worden sindsdien aan de grond soms extreem hoge concentraties SO2 gemeten, afhankelijk van de windrichting en de hoogte van de gaswolk. Afgelopen maandagochtend rond 6.00 uur bereikte de concentratie in Reykjavik een piek van 1.800 microgram per kubieke meter (μg/m3 ). In de uren daarna zakte de waarde wel, maar hij bleef tot ’s middags 14.00 uur boven de 350 μg/m3, de maximaal toegestane, gemiddelde uurnorm die in Europa wordt gehanteerd. De richtlijn van de Wereldgezondheidsorganisatie is nog strenger: het gemiddelde voor een periode van 24 uur mag niet boven de 20 μg/m3 komen.

Sinds de uitbarsting zijn ook in Europa regelmatig hoge concentraties SO2 in de lucht gemeten, zo blijkt op basis van metingen met de Nederlandse OMI-satelliet, die wereldwijd luchtvervuiling meet. Op 6 september bereikte een gaswolk Ierland, waar lokaal concentraties van 150 tot 200 mg/m3 gemeten werden. Op 20 september hing boven Schotland een gaswolk. Een dag later was er een ‘SO2-signaal’ boven Nederland en de westkust van Noorwegen. „De concentraties zijn tot op heden niet zorgwekkend”, zegt Henk Eskes van het KNMI. Maar ze zijn volgens hem wel zeker tien keer hoger dan de normale waardes (rond de 2 μg/m3).

Het KNMI geeft nu op basis van windmodellen dagelijks voorspellingen voor de verwachte gaswaardes van de volgende dag. Ook het IJslands Meteorologisch Bureau doet dat, en geeft daarnaast elke twee uur een actuele update. Het IJslandse directoraat voor Gezondheid adviseert zijn burgers binnen te blijven bij hoge concentraties SO2. Eventueel houden ze een natte doek voor de mond.