Alle Syriëgangers in één gevangenis

Deze week vroeg een jihadronselaar om een milder gevangenisregime. De terroristenafdeling waar hij zit, is opgezet opdat hij geen anderen ronselt. Of is het een hogeschool voor radicale ideeën?

Iedere keer als hij de afdeling verlaat, als hij naar zijn rechtszaak moet, als hij een bezoeker aanraakt, komt een bewaker naar hem toe. Dan krijgt hij de opdracht zich om te draaien, „voorover te bukken” en zijn „billen uit elkaar” doen. Visiteren, noemt de bewaker dat. Hij vindt het een „vernedering”.

Dat vertelt een anonieme gevangene die vastzat op de terroristenafdeling in Vught in een YouTube-video. Ook in Rotterdam is er een terroristenafdeling, een ‘TA’. De afdelingen zijn speciaal bedoeld om verdachte en veroordeelde terroristen te huisvesten. Sinds er Nederlanders naar Syrië vertrekken, raken ze steeds voller. Tegengehouden Syriëgangers, teruggekeerde Syriëgangers, ronselaars van Syriëgangers: allemaal komen ze hier terecht.

Ook de vermeende jihadronselaar Oussama C., die deze week voor de rechter stond, zit vast op de terroristenafdeling. Zijn advocaat Michiel Pestman vindt het regime te zwaar voor de achttienjarige. Hij eiste opheffing van de voorlopige hechtenis.

Ronselen voorkomen, is het idee

Wat is de terrorismeafdeling en waarom worden alle Syriëgangers hier met elkaar opgesloten?

De afdeling is bedacht in 2005. Theo van Gogh was net vermoord, de Hofstadgroep was opgerold en er kwamen signalen dat Hofstadgroepleden medegevangenen probeerden te rekruteren. De overheid besloot terroristen voortaan samen op te sluiten, om te voorkomen dat zij anderen zouden ronselen.

In de terrorismeafdeling geldt sindsdien een van de zwaarste regimes. Alle telefoongesprekken worden afgeluisterd, alle brieven bekeken. Gevangenen mogen bezoekers alleen begroeten met een handdruk en worden vaker dan andere gevangenen gevisiteerd, gefouilleerd en geboeid.

„De afdeling kwam tot stand onder behoorlijke politieke druk: er móést iets gedaan worden tegen terrorisme”, zegt terrorismeonderzoeker Tinka Veldhuis van de Rijksuniversiteit Groningen. Zij schreef in 2011 een evaluatierapport over de terrorismeafdeling. „Wat mij opviel”, zegt ze, „is dat er geen goed onderzoek was gedaan naar de noodzakelijkheid van zo’n terroristengevangenis. Er is niets bekend over hoe radicalisering zich verspreidt in een gewone gevangenis, evenmin is bekend wat de gevolgen zijn van het gezamenlijk opsluiten van terroristen.”

Hoe ziet het leven in de terroristenafdeling eruit? Ongeveer 40 uur per week mogen de gevangenen buiten hun eigen cel doorbrengen. Dan kunnen ze in kleine groepen fitnessen, koken of rondhangen in de recreatieruimte waar een televisie staat. De gevangenen eten alleen in hun cel, omdat aanwezigheid van bestek in een groep te gevaarlijk zou zijn. Ze mogen titels van boeken doorgeven die de gevangenisleiding voor hen haalt. Ook is het mogelijk een studie te volgen via de Open Universiteit.

Tien minuten per week mogen ze telefoneren. De gesprekken worden afgeluisterd. Alle post wordt gecontroleerd. Als er bezoek komt, mogen ze die alleen begroeten met een handdruk en worden ze achteraf uitgebreid onderzocht aan hun lichaam. Omdat dit als bezwarend wordt ervaren, kiezen veel gedetineerden voor een bezoek achter glas.

Eens in de zes weken mag de gedetineerde knuffelen met zijn kind – tijdens de eerste en laatste vijf minuten van het bezoek. Het personeel houdt de gevangenen goed in de gaten: ze maken dagelijks een ‘gedragsrapportage’ van iedere gevangene.

Een moslimgevangenis

In jihadistische kring is het imago van de terrorismeafdeling niet best. De TA heeft er als bijnaam de Leeuwenkooi. De afdeling geldt er niet als terrorismegevangenis, maar als ‘moslimgevangenis’. Want er zitten alleen maar moslims. Andere terrorismeverdachten komen er wel, zoals strijders van de Tamiltijgers, maar die worden volgens ingewijden al gauw doorgeplaatst naar andere afdelingen.

„Dit bevestigt terreurverdachten in hun idee dat het Westen tegen hen is en dat moslims onrechtvaardig worden behandeld”, zegt Daan Weggemans van het Centrum voor Terrorisme en Contraterrorisme. „Ze zien zichzelf als politieke gevangenen.”

Een voorbeeld is de 32-jarige Azzedine C., die vastzit op de terrorismeafdeling wegens vermeende ronselpraktijken. Hij schreef vanuit de gevangenis dat hij zich „vereerd” voelt dat hij nu bij een reeks islamitische gevangenen hoort die „omwille van hun geloofsbelijdenis worden opgesloten”. Zijn brief werd via Facebook en Twitter verspreid.

Het is een snelkookpan

Weggemans heeft onderzoek gedaan naar de reïntegratie van veroordeelde moslimextremisten. De studie, die nog niet is gepubliceerd, suggereert dat opsluiting op de terrorismeafdeling nadelige gevolgen kan hebben. Weggemans: „De terrorismeafdeling kan fungeren als een hogeschool voor radicale ideeën. Sommige jongens die op de terrorismeafdeling terechtkomen, hebben nog geen radicaal netwerk. In de gevangenis zijn ze opeens omringd door vermeende terroristen, die allemaal onder dezelfde zware omstandigheden vastzitten. Meerdere gedetineerden die ik sprak, hebben vrienden aan hun verblijf op de afdeling overgehouden.”

„Het is een snelkookpan”, zegt ook terrorismeonderzoeker Tinka Veldhuis. „Jongens die nog niet zo ver zijn geradicaliseerd, worden geplaatst bij jongens die dat wel zijn. Daarmee wordt hun de mogelijkheid ontnomen hun opvattingen bij te stellen. In een gewone gevangenis kom je in aanraking met mensen die zeggen: doe even normaal. Dat gebeurt op de terrorismeafdeling niet.” Veldhuis acht de kans groot dat gevangenen juist verder radicaliseren. „Alleen al door de naam geef je ze een stempel mee: jij bent een terrorist. Naar die rol gaan ze zich gedragen.”

Hoeveel mensen precies hebben vastgezeten op de terrorismeafdeling is niet bekend, evenmin hoe het hun vergaat. Van een aantal ex-gevangenen staat vast dat zij hun radicale ideologie hebben afgezworen na opsluiting op de terrorismeafdeling.

Maar er zijn meer gevallen bekend van ex-gevangenen die juist radicaal zijn gebleven. Zo reisden meerdere leden van de Hofstadgroep na hun detentie naar Syrië als jihadstrijder. Ook drie mannen die op de terrorismeafdeling vastzaten na een vermeende jihadreis naar Kenia, zijn naar Syrië vertrokken. Een van hen verklaarde hierover: „De TA heeft van mij een soldaat gemaakt.”