Wie liggen dan wel in die massagraven?

De zoektocht naar 43 verdwenen studenten in de staat Guerrero vestigt internationaal de aandacht op de sinistere kant van Mexico: de vele verdwijningen en moorden.

De 38 lichamen in de twaalf massagraven die nu gevonden zijn in de heuvels boven de Mexicaanse stad Iguala zijn waarschijnlijk niet van de 43 studenten die daar op 26 september werden weggevoerd door de politie en sindsdien spoorloos zijn.

Maar van wie dan wel?

De naamlozen op de heuvel behoren tot de meer dan 110.000 doden die het Mexicaanse drugsgeweld sinds 2006 heeft geëist. De 43 studenten horen voorlopig nog bij de 26.000 vermisten in het land. Dat veel van die vermisten waarschijnlijk ook op de dodenlijst horen, blijkt uit het feit dat in Mexico niemand opkijkt van de vondst van massagraven.

Dinsdag kwam de zoektocht naar de studenten in een nieuwe fase met de arrestatie van de voortvluchtige ex-burgemeester van Iguala en zijn vrouw. Volgens minister van Justitie Jesús Murillo Karam runde het stel de stad, tot het op de vlucht sloeg, als persoonlijk wingewest samen met een lokale drugsbende, de Guerreros Unidos, De politiechef, die nog op de vlucht is, en zijn mannen werden ruim betaald om mee te doen.

Het lijkt erop dat de 43 links-activistische studenten van een lerarenopleiding in de plaats Ayotzinapa die in Iguala gingen betogen, te lastig waren. Ze wilden een bijeenkomst verstoren waar de burgemeestersvrouw sprak. Volgens documenten waaruit Mexicaanse media citeren gaf de burgemeester opdracht de studenten „een lesje te leren".

Op de terugweg werd hun bus onder vuur genomen. Drie studenten werden gedood, 43 anderen werden in politiewagens weggevoerd. Aangenomen wordt dat de politie hen heeft overgedragen aan de Guerreros Unidos, die hen vermoordde.

Hun verdwijning leidt in Mexico sinds ruim een maand tot protesten. Gisteren begon een landelijke studentenstaking. President Enrique Peña Nieto is ernstig in verlegenheid gebracht. De president beloofde voor zijn aantreden in december 2012 geweld en criminaliteit terug te dringen, maar heeft zich sindsdien geconcentreerd op de economie.

In zijn eerste jaar daalde het moordcijfer nog licht naar 22.732. Ook kreeg zijn regering een aantal kopstukken van grote kartels te pakken. Maar het lot van de studenten laat zien dat Peña Nieto, die het imago van Mexico als narcostaat zo graag wilde afschudden, nog geen begin van een antwoord heeft op de drugs- en geweldsproblematiek.

De 43 tonen de openlijke fusie tussen lokaal bestuur, politiemacht en criminele bendes op lokaal niveau. En ze zetten de schijnwerper op een veronachtzaamd gevolg daarvan: de vele ontvoeringen en verdwijningen in Mexico.

Niemand in Iguala is verbaasd dat de heuvels buiten de stad een illegaal kerkhof zijn. Bovendien: vragen stellen is in Guerrero, de staat waar Iguala in ligt, gevaarlijk. Vorig jaar was dit de gewelddadigste staat van het land, met 2.087 moorden en 207 ontvoeringen, volgens de officiële statistieken.

Experts noemen het dalende moordcijfer bedrieglijk. Zoals de meeste Mexicanen weten, heeft aangifte doen geen zin en kan – bij zoveel politiecorruptie– zelfs gevaarlijk zijn. Laagbetaalde politieambtenaren in het binnenland van Mexico hebben de keus tussen plata ó plomo, zilver of lood, smeergeld of de kogel. 98 procent van de misdaden in Mexico blijft hierdoor onopgelost.

Ondertussen nemen berovingen, ontvoeringen en verdwijningen toe. Volgens de overheid waren er 105.682 ontvoeringen in 2012. Tot de gevaarlijkste staten horen de buurstaten Guerrero, Morelos en Michoacán. Volgens onderzoekssite Insight Crime voelt 73 procent van de Mexicanen zich onveilig, tegen 66 procent onder de vorige president, Felipe Calderón, die voluit oorlog voerde met de kartels.

Beruchte kartels als de Zetas en het Golfkartel raakten door Calderóns drugsoorlog versplinterd. Doordat ze de drugsroutes niet langer alleen onder controle hebben, bevechten ze elkaar en leggen ze zich toe op een andere bron van inkomsten: afpersing en ontvoering van burgers.

Gelukkig worden niet alle ontvoerden gedood - soms gaat het om gedwongen rekrutering voor een bende, of losgeld. Maar vaak genoeg worden mensen zonder pardon geëxecuteerd. Als wraakacties van bendes onderling of om, zoals in Iguala, angst en terreur te zaaien en verder protest te ontmoedigen.

In februari 2013 gaf de regering toe dat zij een lijst van 26.000 vermisten hanteerde. President Peña Nieto erkende het probleem voor het eerst en beloofde een speciale onderzoekseenheid op te zetten. Ook werd een ‘Amber Alert’ ingesteld voor vermiste vrouwen en kinderen. Volgens Human Rights Watch zijn sindsdien 300 mensen gevonden en zijn tegen de 300 strafrechtelijke onderzoeken gestart. Niemand is nog veroordeeld. In september kondigde Peña Nieto aan het budget van de onderzoekseenheid te zullen korten.

Familieleden en ngo’s vragen al jaren om een goede landelijke databank waarin de informatie over vermisten gecombineerd kan worden met dna van gevonden lichamen. Peña Nieto heeft zo’n databank beloofd, maar stappen zijn nog niet gezet. Met zulke databanken zijn goede resultaten bereikt na de massa-executies in Bosnië, en in Argentinië, voor de desaparecidos na de Vuile Oorlog daar. Door de verdwijning van de 43 studenten weet de hele wereld nu, dat Mexico zijn eigen vuile oorlog heeft.