FBI wilde kernkopfraudeur als spion

De arrestatie van een Russische topfunctionaris bedreigt de nucleaire samenwerking met de VS.

Kernwapens, corruptie en spionage: de stukken uit het strafdossier van Vadim Mikerin lezen soms als een thriller.

Vorige week werd de 55-jarige medewerker van het Russische atoomagentschap ‘Rosatom’ aangehouden in zijn woonplaats in de VS. Volgens de FBI heeft Mikerin bijna 1,7 miljoen dollar aan steekpenningen aangenomen en heeft hij zich schuldig gemaakt aan afpersing en fraude. Russische media concentreerden zich echter op een hele andere kant van de zaak. Uit gerechtelijke stukken blijkt dat de FBI Mikerin heeft geprobeerd te ronselen voor geheime operaties tegen „hoge regeringsfunctionarissen van zijn land”. Spionage dus.

De zaak is pijnlijk voor het Kremlin. Mikerin was de spil in een langlopend programma waarbij uranium uit Russische kernwapens werd verkocht aan de VS. Russische media plaatsen de afgelopen week openlijk vraagtekens bij de Amerikaanse beschuldigingen. Afgelopen dinsdag liet Moskou aan Washington weten dat Rusland niet zal deelnemen aan de volgende top voor Nucleaire Veiligheid, een initiatief van de president Barack Obama. Anonieme Russische diplomaten legden tegenover persbureau AP geen verband met de aanhouding van Mikerin, maar de timing was bepaald opvallend.

Ook de achtergrond van de zaak spreekt tot de verbeelding. In 1992 sloten de VS en Rusland een verdrag over het ontmantelen van een groot deel van het Russische kernwapenarsenaal. Hoogverrijkt uranium uit Russische kernkoppen zou worden ‘aangelengd’ met minder radioactieve splijtstof, waardoor het geschikt werd voor commerciële kerncentrales in de VS.

Het Megatons to Megawatts-project is het succesvolste non-proliferatie-programma uit de historie. Tussen 1993 en 2013 werd in totaal 500 ton aan hoogverrijkt uranium, afkomstig uit maar liefst 20.008 Russische warheads, omgezet in commerciële splijtstof. Nog steeds draaien veel Amerikaanse huishoudens op stroom uit Russische kernwapens.

Vadim Mikerin zat in het hart van dit programma. De 55-jarige Russische econoom werkte voor Techsnabeksport (Tenex), het commerciële exportbedrijf van Rosatom. Mikerin woonde al jaren in de VS en gaf leiding aan de Amerikaanse vestiging van Tenex. Mikerin had direct contact met Amerikaanse bedrijven over de verkoop van het uranium en voor het transport naar de VS. Daarbij zag hij kans om zijn eigen zakken te vullen. Daarbij was hij waarschijnlijk niet de enige. Tegenover een FBI-informant sprak Mikerin van „het venster”, of „het systeem”.

Onderdeel van dit systeem was het Amerikaanse bedrijf Transport Logistics International (TLI) uit Glenwood, Maryland. Mikerin, zo blijkt uit het dossier, schoof TLI contracten toe voor het transport van uranium ter waarde van 33 miljoen dollar. Volgens de FBI waren deze contracten „niet marktconform” en werden Amerikaanse aanbestedingsregels overtreden. Bovendien vroeg Mikerin iets terug. Volgens het FBI-onderzoek heeft de directie van TLI in totaal bijna 1,7 miljoen dollar aan steekpenningen betaald. De betalingen werden gemaskeerd als consultancy fees en werden overgemaakt naar offshore bedrijven in Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk en de Seychellen. Ook de directie van TLI wordt vervolgd in de zaak.

Uit het dossier doemen aanwijzingen op dat niet alleen TLI, maar ook andere Amerikaanse bedrijven betalingen hebben gedaan. Bovendien lijkt het er op dat ‘het systeem’ zich niet beperkte tot Mikerin, maar dat mogelijk ook andere medewerkers van Rosatom vuile handen hebben.

De sterkste aanwijzingen daarvoor zijn afkomstig van een geheime infiltrant van de FBI. Anonieme getuige ‘CS-1’ kreeg van Mikerin vele honderdduizenden dollars toegeschoven voor fictief advieswerk en „pr-activiteiten voor de Russische nucleaire industrie”. Voorwaarde was wel dat CS-1 de helft terugsluisde. De anonieme getuige werd jarenlang gerund door de FBI. Bij een van de ontmoetingen met Mikerin droeg hij een microfoontje. Volgens de FBI sloeg Mikerin bij de ontmoeting dreigende taal uit. „De individuen die verantwoordelijk zijn voor het faciliteren van het systeem zijn potentieel gevaarlijk”, zei de Rus. Mogelijk sprak Mikerin over criminele contacten in Europa. Maar het kan ook zijn dat Mikerin handelde met medeweten van de top van Tenex. Getuige CS-1 verhaalt van enveloppen met 5.000 dollar, die waren bestemd voor Tenex-medewerkers.

Russische kijkers kregen deze details niet te zien deze week. Het Russische tv-nieuws richtte zich op de ‘politieke’ kant van de zaak. Als hooggeplaatste medewerker van Rosatom zou Mikerin een nuttige informant zijn geweest voor de Amerikaanse geheime diensten. En uit de gerechtelijke stukken blijkt zonneklaar dat de FBI heeft geprobeerd de zaak te gebruiken.

Op 27 augustus diende de FBI bij de rechtbank een verzoek in om het arrest van Mikerin nog even op te schorten. „De verdachte is nu in het buitenland”, meldde de FBI. „De agenten zijn van plan om hem na terugkeer te confronteren met het bewijs en hem om zijn medewerking te vragen’’. Het gerechtelijke stuk spreekt expliciet van „geheime operaties’’ tegen „hooggeplaatste regeringsfunctionarissen” in Rusland. Maar Mikerin werkte niet mee. Een Russische patriot die weigerde zijn vaderland te verraden, aldus het Russische televisienieuws. Mikerin hangt 20 jaar cel boven het hoofd.