Emotioneel kolonialisme

De NOS vroeg Máxima en Willem-Alexander naar de periode na het neerkomen van vlucht MH17. Ze reageerden voor de camera vanuit Zuid-Korea, waar ze op staatsbezoek waren. Máxima: „We zien een moeder die twee zonen heeft verloren. Als moeder zelf.. je kunt het alleen maar begrijpen.”

Willem-Alexander vulde aan: „Je doet gewoon wat je denkt dat het beste is.”

De interviewer hielp: „Je kunt eigenlijk alleen maar reageren vanuit je hart.”

Willem-Alexander maakte ‘m dankbaar af: „Natuurlijk. Als je je hart volgt en je hersens daarbij gebruikt, dan gaat het heel goed.”

Als bureaucratie en rationaliteit de Tweede Wereldoorlog mogelijk hebben gemaakt, is het interessant om je af te vragen wat de ogenschijnlijk veilige tegenhanger – een doorgeslagen tentoonspreiding van empathie – teweeg kan brengen.

Begrijp me goed: ik ben helemaal voor het vermenselijken van problemen, maar het kan ook afleiden van het gebrek aan werkelijke daden. Medeleven is afhankelijk van voorstellingsvermogen en dat vermogen is bij voorbaat conservatief: de mens kan zich over lichamelijke grenzen heen denken, maar hij is toch vooral gebonden aan zijn eigen ervaringen. Wanneer je zegt dat je iemand begrijpt, is dat altijd vanuit jezelf gedacht. Dat geeft niet; we kunnen niet veel anders. Maar we moeten wel erkennen dat die toe-eigening optreedt. Publieke empathie is een soort emotioneel kolonialisme: met een nobel ideaal benader je de ander, maar je brengt vooral jezelf. Je wilt steun en verbetering bieden, maar doet dat vooral vanuit je eigen behoeftes. Empathie impliceert betrokkenheid, maar het betekent ook een verwijdering – je drijft van andermans ervaring af tot je het aan jezelf kunt relateren.

Het koningspaar en politici zijn er als de kippen bij om begrip te tonen. Hun mediatraining draait niet om verharding, maar om een rake traan. Het beleid anno nu is gestoeld op een soort emo-humanisme dat recht wil doen aan ieders unieke beleving. Maar juist onder de noemer ‘ik ben ook moeder’, kaapt Máxima de eerstehands ervaring van de MH17-moeder die haar zoons verloor.

Empathie is bovendien al gauw een excuus om krom gedrag recht te praten. Zo beschrijft de Noorse bestsellerauteur Karl Ove Knausgård in Liefde – het tweede deel uit een serie van zes, samen vormen die Min Kamp (Mijn Strijd) – hoe hij van zijn gezin wegvlucht om te werken. Thuis is hij een chagrijnige klootzak, maar van binnen voelt hij zich warm van liefde voor zijn kinderen en vrouw. Zijn sentimentele woorden moeten een opvangkussen vormen voor iedereen die hij in het dagelijks leven neersabelt: de verdoezelende methode van een moderne tiran. Niet voor niets maakt Liefde deel uit van het overkoepelende Min Kamp.