In 1915 verdedigden Oekraïeners voor het eerst het eigen huis

Voor veel Oekraïeners is WO I het begin van hun nationale emancipatie. Voor het eerst werd moedig slag geleverd tegen Rusland. De strijders van toen waren een inspiratie bij het Maidan-protest van nu.

Het gedenkteken voor de Sich-schutters, een Oekraïense eenheid binnen het Oostenrijkse leger, onderop de berg Makivka, die daar in 1915 slag leverden met Russische troepen. Foto Hollandse Hoogte

‘Olena Stepanov is onze Jeanne d’Arc”, zegt gepensioneerd geschiedenisleraar Jaroslav Maryntsjyk. Hij vindt dat geen enkele beeldhouwer hier in Przemysjljany, een stadje bij Lviv in West-Oekraïne, de strijdlust van deze heldin uit de Eerste Wereldoorlog recht kan doen. „Ze ziet er veel te vriendelijk uit”, foetert de 84-jarige wijzend op een stel beeldjes van de vrouwelijke militair. Het zijn de topstukken in de verzameling van zijn heemkundig museum.

Dat Olena Stepanov officier werd in een tijd waarin vrouwen in uniform zeldzaam waren, vindt Maryntsjyk heel bijzonder. Maar waar het de nationalistische Oekraïener echt om gaat is de eenheid waartoe ze behoorde: de Sich-schutters. Dat zijn Oekraïners uit de toenmalige Oostenrijkse streek Galicië, die meestreden met het Oostenrijks-Hongaarse leger tegen Rusland. Ze werden een nationale legende. WOI heeft voor veel Oekraïners vóór alles te maken met hun eigen nationale emancipatie. En de Sich-schutters speelden hierin een cruciale rol.

Stem van de Euromaidan

„Het was de eerste Oekraïense militaire formatie die streed voor onze onafhankelijke staat”, zegt Sofiya Fedyna, assistent-docent internationale betrekkingen aan de Nationale Universiteit Ivan Franko in Lviv. De inwoners van de stad kennen haar vooral als zangeres: ‘de stem van Euromaidan’. Tijdens de pro-Europese protesten op dit plein in de hoofdstad Kiev zong ze over de Sich-schutters: oude smartlappen en strijdliederen die door de huidige crisis in Oost-Oekraïne weer actueel werden. „Elke song is populair”, zegt Fedyna. Maar verwijzingen naar de slag op de berg Makivka doen het altijd extra goed.

Dat gevecht in de Karpaten, waarbij in april 1915 enkele honderden soldaten sneuvelden, bracht voor geen enkele partij de gewenste uitkomst. Maar Oekraïners beschouwen Makivka vandaag nog steeds als mijlpaal in hun ontvoogdingsstrijd. Nooit eerder had een Oekraïense legereenheid zo moedig slag geleverd tegen het Russische tsarenrijk.

De ijver waarmee Galicische Oekraïeners het Oostenrijkse leger steunde is makkelijk te verklaren. „Onder Oostenrijks gezag was er meer vrijheid”, zegt geschiedkundige Viktor Golubko van de universiteit in Lviv. Rechten zoals eigen onderwijs moesten hun taalgenoten in het tsarenrijk, het huidige Midden- en Oost-Oekraïne ontberen.

Circa 28.000 onder hen melden zich in 1914 als vrijwilliger, maar de terughoudende Oostenrijkers nemen er niet meer dan 2.500 aan. 250.000 worden ingelijfd door andere eenheden, vertelt Golubko. Ongeveer 3,5 miljoen belanden aan de Russische zijde. „De Oekraïense identiteit was in tweeën gedeeld”, zegt Golubko. „Mijn overgrootvader vocht tegen het Russische leger. Het was een oorlog tussen broeders. Dat is nu net zo.”

Wanneer Lemberg [de Oostenrijkse naam voor Lviv], in september 1914 in Russische handen valt, volgt repressie. Galicië is, in de woorden van de Russische generaal Aleksjej Broesilov, „een Russisch land sinds mensenheugenis, bevolkt door een Russisch volk”. Oekraïense militanten worden gearresteerd en er komt een verbod op Oekraïense boeken en scholen.

Lemberg weer in handen Oostenrijkers

De Oostenrijkse legers worden intussen teruggedrongen tot in de Karpaten, waar een vreselijke wintercampagne wacht die hen op de rand van de ineenstorting brengt. Op Makivka en elders kunnen ze een Russische doorbraak richting het Hongaarse binnenland verhinderen. Uiteindelijk schieten de Duitsers hun zwakke Oostenrijks-Hongaarse bondgenoten te hulp. Lemberg keert terug naar de Oostenrijkers. „Die moesten inmiddels het metaal van de daken smelten om munitie te vervaardigen”, zegt Golubko. Vervolgens zullen de Februari- en Oktoberrevoluties van 1917 het lot van het tsarenrijk bezegelen. De Oostenrijks-Hongaarse en Duitse keizerrijken wacht in 1918 eveneens de implosie.

De Oekraïeners profiteren van het machtsvacuüm met de oprichting van twee Oekraïense republieken – één in het westen en één in het voormalig Russische oosten. Uiteindelijk vormen die de basis voor de huidige Oekraïense staat.

Maar in het chaotische strijdgewoel van de Russische burgeroorlog en de Poolse wederopstanding is daar aanvankelijk nog geen sprake van. Integendeel.

Inlijving bij Polen en Rusland

De westerse mogendheden gaan in 1919 akkoord met de inlijving van Galicië door de tweede Poolse Republiek. Het oosten zal Russisch grondgebied worden.

Voor de Oekraïners gaat de strijd dan ook gewoon verder. „ Tijdens de Tweede Wereldoorlog raapte ik wapens van Duitse soldaten op voor OePa-strijders”, zegt gepensioneerd geschiedenisleraar Maryntsjyk, terwijl hij de centrale zaal van zijn museum instapt. Hij wijst naar een houten standaard met een blauw-gele Oekraïense vlag en een rood-zwart vaandel van het Oekraïense Opstandelingenleger (OePa).

Onder OePa-vlag werden slachtpartijen aangericht op Polen, Joden en andere Oekraïners. Dat in naam van de Oekraïense zaak ook gruweldaden gebeurden, wordt door veel hedendaagse Galiciërs graag vergeten. „Ze vochten tegen alle Oekraïense vijanden” zegt Sofiya Fedyna van de universiteit van Lviv. Ze bedoelt: uit zelfverdediging.

Inspiratie voor de jeugd

Ook veel jongeren kijken op deze manier naar deze omstreden Oekraïense geschiedenis. Zoals Roman Lemko, een 21-jarige soft-wareontwikkelaar uit Lviv die zijn IT-producten verkoopt aan West-Europa. „Ze verdedigden hun huizen. Als iemand je huis aanvalt, dan verweer je je met alle mogelijke middelen.” De Sich-schutters ziet hij als onderdeel van diezelfde traditie. „Dat waren de eersten die ons moederland verdedigden.” Lemko wil vooruit, richting Europa. „Europa wordt hier gezien als het omgekeerde van Rusland. Een voorbeeld van progressie en orde.” Deugden die hier ook wel zou willen hebben.

In de straten van Lviv hangen EU-vlaggen boven muren met zwart-rode graffiti die verwijzen naar het opstandelingenverleden. Op het Yanivske-kerkhof zijn de graven van de Sich-schutters na vernieling door de Sovjet-autoriteiten in ere hersteld. Een recentere toevoeging aan het stadsbeeld zijn de muurschilderingen voor ‘de hemelse honderd’: de demonstranten die bij de Maidan in Kiev het leven lieten.