Witte Sasja, de martelaar van rechts-radicalen

De dode held Moezitsjko leeft voort bij extreem-rechts in provinciestad Rivne. „Ook criminelen waren bang voor hem.”

Rechts-radicalen alleen via districten in nationaal parlement

Achter picknickrestaurant Drie Karpers net buiten Rivne heeft een held van radicaal rechts in Oekraïne zeven maanden geleden de dood gevonden. Op de plek waar Oleksandr Moezitsjko, de commandant van de ‘gewapende vleugel’ van Pravi Sektor (Rechtse Sector), na een verjaardagsfeestje op 24 maart is doorgeschoten, staat nu een groot marmeren kruis behangen met een traditionele sjerp.

Uit eerbied voor ‘Witte Sasja’, zoals zijn bijnaam luidt, heeft serveerster Zina van de Drie Karpers bij de parlementsverkiezingen op de Pravi Sektor gestemd, op de „strijders” van de Maidan, de opstand tegen president Janoekovitsj die niet mag worden verkwanseld door de nieuwe macht, zoals nu dreigt. Witte Sasja was daarvan het eerste slachtoffer, zegt Pravi Sektor in Rivne, Deze „waarachtige zoon van het Oekraïense volk” is namelijk niet vermoord door Janoekovitsj, maar gedood onder auspiciën van de huidige pro-Europese regering.

Zina is niet de enige die zo eer aan de knokkers op de Maidan heeft betuigd. In Rivne behaalde Roman Koval, de lokale ‘politieke leider’ van Pravi Sektor, ruim een week geleden bijna 9 procent van de stemmen. Dat is vijf keer zoveel als het landelijk gemiddelde. De 250.000 zielen tellende stad niet ver van de Poolse grens die na het Molotov/Ribbentrop-pact van 1939 door Stalin bij de Sovjet-Unie werd gevoegd, herbergt nu net iets meer anti-oosterse én anti-westerse nationalisten dan het gemiddelde.

Pravi Sektor is ideologisch moeilijk te duiden. De groep heeft allerlei rechts-radicale groepjes – van nostalgische nationalisten en fascisten tot neonazi’s – onder één dak samengebracht. De groep is voor een christelijk Oekraïne met de daarbij horende afkeer van (seksuele) minderheden. Pravi Sektor is tegen het Russische imperium in het algemeen en liberale Europeanen in het bijzonder.

Wat de aanhangers bindt is hun hang naar vitalisme, naar actie om het land schoon te vegen van oligarchen en anti-nationale elementen. Witte Sasja is daarom hun martelaar.

Zoals veel andere partijen commandanten van vrijwilligersbataljons aan het oostfront in de Donbas hebben gekandideerd voor het parlement, zo is Witte Sasja in Rivne ingezet als icoon. De archetypische klerenkast had een strafblad. Maar dat doet er niet toe. Het gaat om zijn geloofsbrieven. En die had Moezitsjko, vertelt zijn strijdmakker Roman Koval. De ouders van Moezitsjko waren „pure” nationalisten. Zijn oom zat in de jaren 40/50 in de Goelag wegens deelname aan het Oekraïense Opstandelingenleger (OePA) van de fascistoïde Stepan Bandera. En Witte Sasja zelf maakte zich in de jaren 90 aan het anti-Russische front „verdienstelijk” als lijfwacht van de Tsjetsjeense president Doedajev. „Zelfs criminelen waren bang voor hem”, aldus Koval.

Ook de post-Janoekovitsj regering in Kiev was bang voor hem. Zo angstig dat ze via de journaliste en politica Tatjana Tsjornovil aan Witte Sasja een bedrag van twintigduizend dollar bood als hij zich uit het publieke leven zou terugtrekken, zegt Koval, eigenlijk chirurg maar al sinds 1991 activist in het rechts-radicale kamp en bevriend met de nationale leider Dmitri Jarosj van Pravi Sektor.

Waarom die angst? In Rivne was in maart een ‘revolutionaire’ machtsstrijd op straat gaande. Op 21 februari was Janoekovitsj uit Kiev verjaagd. Pravi Sektor claimde dat zijn strijders een cruciale rol hadden gespeeld. Niet alleen in Kiev, ook in de provincie. Met zijn Kalasjnikov, Makarov- pistool en messenset eiste Witte Sasja in die weken na de overwinning op de Maidan ook in Rivne zijn machtspositie op.

Die machtspolitieke pretenties werden hem fataal. In Rivne circuleren drie versies over het einde van de 51-jarige Moezitsjko.

Drie Karpers

Volgens de lezing van de Oekraïense autoriteiten is hij doodgeschoten door de elite-eenheid Valk van de politie. Die wilde hem arresteren wegens verboden wapenbezit en criminele activiteiten. Toen Witte Sasja begon met schieten, moesten de agenten uit noodweer wel iets terugdoen.

Volgens directeur Volodimir Datsenko van het gemeentelijke arbeidsbureau, die avond in Drie Karpers, was de politie niet zo defensief. De ambtenaar, die uit eigenbelang en uit loyaliteit jegens de lokale provinciegouverneur tien jaar lid is geweest van Janoekovitsj’ Partij der Regio’s, was daar om de verjaardag te vieren van een vriend die ook Witte Sasja had uitgenodigd. Er was een grote operatie op touw gezet, zegt Datsenko. Witte Sasja was keurig afgelegd door twee agenten die pas te voorschijn kwamen, toen alles voorbij was. Hij illustreert zijn verhaal met beelden van de bewakingscamera van de tent. Toen Witte Sasja de Toyota Jeep van de politie hoorde aankomen, vluchtte hij meteen maar werd achter de picknickhuisjes van het restaurant neergeknald. Beelden van de lokale televisiezender suggereren dat Witte Sasja, geboeid en wel, in de borst is geschoten. Datsenko weet dat niet zeker. Hij kon niet alles zien omdat hij tien minuten lang op de grond onder schot was gehouden, gearresteerd en daarna zelfs afgevoerd naar Kiev.

Volgens zijn politieke vriend Koval is hij geëxecuteerd in opdracht van niemand minder dan huidig minister Arsen Avakov van Binnenlandse Zaken die daarbij heeft samengewerkt met de Russische geheime dienst die hem wegens zijn Tsjetsjeense verleden wilden aanpakken. Die twee mannen die op de video ineens opduiken, zijn Russen, denkt Koval. Waarom Avakov? Omdat hij al was begonnen met een zuivering van de “criminele oligarchische clans en hun politieke handlangers in Kiev die Oekraïne ondermijnen”, aldus Koval.

De nieuwe macht verwierp Sasja evenzeer als de oude. Hij noemde Oleg Tjagnibok van de rechts-nationalistische partij Svoboda (Vrijheid), die na de Maidan hoge posities verwierf, niet voor niets ‘Tjagnibucks’: een verwijzing naar het bargoense woord voor dollar.

Hoe dan ook, de wortels liggen in ieder geval in het voorspel: in die weken vóór de val van Janoekovitsj toen Sasja huis hield in Rivne. Bij de stad, die ligt op de kruispunt van de snelwegen tussen Kiev, Lviv en Polen, waren wegversperringen opgeworpen om het doorgaande verkeer te controleren. Daar hielden anti-regeringsdemonstranten de bussen tegen met de oproerpolitie Berkoet, die Janoekovitsj naar de hoofdstad wilde dirigeren.

En daar bleef het niet bij, vertelt een bloemenhandelaar die er vele nachten bij was. Niet alleen Berkoet’ers, ook verkeersagenten werden ontwapend en gedwongen om in de greppels langs de kant voor vergiffenis te knielen. Vaak werden ze meedogenloos geschopt en geslagen. Tenminste als de tot rust manende vrouwen bij de blokpost de gemoederen nu eens niet meer wisten te bedaren. En dat blinde geweld was het werk van de mannen van Witte Sasja, zo vertellen getuigen. Dezelfde Witte Sasja die overdag ook hardhandig optrad in de stad zelf als er plunderaars of dieven op pad waren.

Na de overwinning op de Maidan ging Witte Sasja door. Hij verscheen in de gemeenteraad met zijn Kalasjnikov om de leden te bedreigen. Hij dook op bij het kantoor van de procureur-generaal en mepte er een officier van justitie in elkaar, na hem eerst bij zijn stropdas gegrepen te hebben. Volgens Koval deed hij dit om te voorkomen dat een vijftigtal woedende dorpelingen de functionaris van het oude regime zouden lynchen. „Onjuist”, aldus getuige Dotsenko. Maar hij werd zo wel een populaire wreker voor het gewone volk.

Barnsteen

Andere bronnen in Rivne denken dat er, onder de oppervlakte, meer aan de hand was. Witte Sasja zou zijn oog hebben laten vallen op de handel in barnsteen. Op de zwarte markt, die door enkele werd gemonopoliseerd, wordt goud geld verdiend. De commandant van de gewapende arm van Pravi Sektor wilde zijn deel. Oleksandr Moezitsjko werd zo een gevaar voor het oude establishment in Rivne en de nieuwe orde in Kiev. Hij moest weg. Hetgeen geschiedde. Na zijn dood werd het volgens ambtenaar Datsenko weer rustiger in de stad.

Zo gaat het vaker in revoluties. Wat aanvankelijk politieke motieven lijken, draait na de overwinning vervolgens uit op materiële afrekeningen.