Rusland: van alle blanke landen het engste

De Russen behoren tot een blank volk, maar ze hebben niet dezelfde normen en waarden als andere westerlingen. Dat leidt tot grote verwarring, meent Tobias Wals.

Illustratie Hajo

Een Amerikaanse comedian legde eens in een matige grap uit dat hij zich altijd als Rus voordeed als hij zich bedreigd voelde op straat. Als bijvoorbeeld twee donkere mannen hem vroegen wat hij in hun buurt te zoeken had, antwoordde hij met een dik Russisch accent: „You think this bad neigborhood?” Als blanke man was het zijn beste optie, want, zo luidde zijn punchline: „Russians are the scariest white people.”

Dat Russen blank zijn, is onmiskenbaar. Maar ze zijn een vreemde eend in de bijt onder de blanke volken. Wat geldt op straat in Amerika, geldt ook in de internationale politiek: de Russen weten bewondering en angst in te boezemen in de westerse wereld. Met opgetrokken wenkbrauwen zagen we hoe Poetin zijn macht consolideerde door middel van autoritarisme, cliëntelisme en repressie. Met open mond zagen we hoe Rusland de Krim annexeerde en nu de burgeroorlog in Oost-Oekraïne aanstookt. De Russen volgen hun eigen, antiwesterse weg volgens het Kremlin, en voldoen daarmee niet aan ons beeld van blanke landen.

De invloed van een huidskleur

Ook al is openlijk racisme verdwenen uit de westerse politiek, huidskleur heeft nog altijd een grote invloed op onze verwachtingen van andere landen. Een succesvolle democratie in Azië of Afrika wordt als een curiositeit beschouwd. Daarom wordt in krantenartikelen over India bijna altijd expliciet vermeld dat het een democratie is. Omgekeerd worden dictaturen in die delen van de wereld als vanzelfsprekend gezien en zwijgend geaccepteerd. Niemand heeft een probleem met het dictatoriale regime van generaal Sisi in Egypte, laat staan met de Communistische Partij in China.

Van een land met een blanke bevolking gaan we ervan uit dat het een open, democratische samenleving heeft en zich schikt naar de internationale rechtsorde. We gaan ervan uit dat als ze er uitzien als wij, ze ook wel dezelfde normen en waarden zullen hebben. Als dat niet het geval blijkt, leidt dit tot verwarring.

Het gevolg is dat de misstanden in de Russische politiek en samenleving tot grote opwinding leiden in het Westen. Dat zagen we bij de presidentsverkiezingen van 2012, die Poetin met ruim 63 procent won: westerse journalisten hielden massaal de wacht in de Russische verkiezingslokalen, om er zeker van te zijn dat geen enkele ongeregeldheid ze zou ontgaan. We zien het ook in het Oekraïense conflict. De Russische annexatie van de Krim en steun aan de opstandelingen in de Donbass hebben geen directe invloed op het leven in West-Europa en Amerika. Toch is het genoeg reden voor de westerse media om een nieuwe Koude Oorlog uit te roepen. Ik wil het conflict niet bagatelliseren, maar wijs er alleen op dat de reactie van het Westen buitenproportioneel is.

Dit is allemaal niets nieuws, overigens. De verwarring en verbijstering over de Russische politiek en samenleving gaan terug tot de achttiende eeuw, toen Rusland zich vestigde als een grootmacht in Europa. De Russische elite werd verwelkomd op de Europese hoven en universiteiten, en dweepte met verlichte idealen. Maar in de praktijk kwam er van sociale of democratische hervormingen nauwelijks iets terecht. Toen Rusland in 1830 en 1864 op bloederige wijze opstanden in Polen neersloeg, reageerde men in het Westen geschokt. Telkens wanneer informatie over wreedheden en despotisme in Rusland het Westen bereikte, werd er gewezen op de invloed van de Mongoolse overheersing op de Russen. Zo werd het probleem van de blanke huidskleur opgelost door van de Russen verkapte Aziaten te maken.

Adolf Hitler speelde een vergelijkbare kaart. Het scheppen van Lebensraum ten koste van de Russen verantwoordde hij door ze als een minderwaardig ras weg te zetten. Maar het minderwaardige ras, dat inmiddels het Russische Rijk voor het Sovjet-imperium had ingeruild, won de Tweede Wereldoorlog en vestigde zich zelfs als één van de twee grootmachten in de nieuwe bipolaire wereldorde. De logica van ras maakte plaats voor de logica van kapitalisme tegen communisme. Onze verwachtingen van de Russen werden niet langer bepaald door hun huidskleur, maar door hun ideologie. Die verklaarde waarom ze afweken van de vrije, open samenlevingen van het Westen.

Rusland zou braaf en westers worden

Maar na de val van het communisme en de Sovjet-Unie moest een nieuw prisma gevonden worden om onze verwachtingen vorm te geven. In de postideologische wereld werd huidskleur weer standaard de maat waarmee volken gemeten worden. De Russen hadden dezelfde huidskleur als wij en zouden dus ook in andere opzichten op ons gaan lijken. In eerste instantie leek dat ook het geval, met Jeltsins radicale hervormingen van de politiek en economie. De verwachting was dat Rusland, eenmaal uit de chaos van de post-Sovjetjaren opgeklommen, een braaf, westers land zou worden.

Niets bleek minder waar. Onder Poetins bewind is Rusland de afgelopen jaren afgedreven van de westerse koers, een proces dat in een stroomversnelling is geraakt sinds het begin van de Majdanrevolutie in Oekraïne. Het Westen verbaast zich er ondertussen over dat een blank land zich zo ‘onblank’ gedraagt en windt zich erover op. Denken in rassen is na de Tweede Wereldoorlog niet meer in de mode gekomen en het argument dat de Russen verkapte Aziaten zijn, zal niet meer zo snel opduiken. In plaats daarvan kunnen we alleen zeggen dat Russen the scariest white people zijn.