Dissidenten van Legoblokjes

Ai Weiwei heeft gevangeniseiland Alcatraz overgenomen. De Chinese kunstenaar die zelf tegen politieke schenen schopt, vraagt aandacht voor vrijheidsstrijders. En waar kan dat beter dan in een gevangenis?

Het legokunstwerk Trace van Ai Weiwei. Foto Jan Stürmann

Een man zit in een piepkleine cel op een krukje. In een wit T-shirt luistert hij naar de Nigeriaanse funk van Fela Kuti, naar de apartheidssong Sorrow Tears and Blood uit 1976. De man danst half terwijl hij zit, een vrijwillige gevangene van de muziek in een cel waarvan de deur openstaat.

Een eenzame onderdompeling in politiek getinte kunst is precies wat de Chinese kunstenaar Ai Weiwei beoogt met Stay Tuned. Het is een onderdeel van zijn baanbrekende expositie @Large op het voormalige gevangeniseiland Alcatraz, in de baai van San Francisco. Nooit eerder werd daar op zo’n immense schaal kunst vertoond.

In twaalf cellen met afgebladderde muren klinken door luidsprekers de woorden en muziek van Pussy Riot (Rusland), Martin Luther King (VS), Liao Yiwu (China) en andere dissidenten. Zij moesten de gevangenis in omdat ze hun stem verhieven. „Een intense ervaring”, zegt de bezoeker op het krukje. „Bevrijdend, vreemd genoeg.” Hij leest de woorden van de artiest en mensenrechtenactivist Fela Kuti aan de muur, terwijl de muziek blijft klinken in een eindeloze herhaling. „We fear for the air around us”, leest hij. „We fear to fight for freedom.

Angst om te vechten voor vrijheid is iets wat Ai Weiwei (57) zelf niet kent. En zijn inspiratiebronnen evenmin. Op Alcatraz brengt hij een eerbetoon aan dissidenten en radicalen uit de hele wereld – aan de vrijheid. Hoewel Ai niet meer opgesloten is, zoals in 2011, mag hij China niet uit. Dat weerhoudt hem er niet van om zich uit te spreken over politiek, kunst, vrijheid, onderdrukking.

Een verrassing voor de toeristen

Na de overzichtsexpositie According to What twee jaar geleden in Washington, heeft hij nu het slaperige Alcatraz een facelift gegeven. Zonder er ooit te zijn geweest. „Het is inspirerend om met Ai te werken”, zegt curator Cheryl Haines van de For-Site stichting in San Francisco. „Hij heeft niet alleen een uniek vermogen om belangrijke ideeën in beeld te brengen, maar kan zo’n ingewikkelde plek ook interpreteren terwijl hij er nooit is geweest.”

Op de kade in San Francisco drommen toeristen samen. In de rij voor de veerboot klinkt Japans, Nederlands, Spaans en Russisch. Geen van de ondervraagde bezoekers weet dat het werk van Ai Weiwei op hen wacht. Of wie Ai precies is. Ze zijn gekomen om het gevangeniseiland te zien.

Alcatraz heeft een rijke geschiedenis. Het kleine eiland huisvestte de eerste vuurtoren aan de westkust, diende sinds 1863 als gevangenis, en vanaf 1934 als eerste maximum security prison voor beruchte criminelen, zoals Al Capone. In 1963 werd de gevangenis opgedoekt, tien jaar later werd het een National Park. Nu komen er jaarlijks 1,5 miljoen bezoekers die willen zien waar Capone zat – en genieten van een weids uitzicht op de onbereikbare stad.

Eenmaal aangekomen op ‘the rock’ wandel je omhoog. In New Industries Building, waar gevangenen ooit werkten, hangt op anderhalve meter hoogte een meterslange Chinese draak. With Wind, heet dit deel van de tentoonstelling. Citaten van dissidenten staan op het lichaam van het kringelende papieren beest. Aan de muren hangen kwetsbare vliegers in de vorm van vogels en bloemen. „De kunstenaar suggereert krachtige tegenstellingen tussen vrijheid en inperkingen, creativiteit en onderdrukking, culturele trots en nationale schaamte”, aldus curator Haines.

De staart van de draak eindigt waar Trace (‘spoor’) begint. Dit deel van de expositie heeft van enthousiaste recensenten en bezoekers de meeste aandacht gekregen. Op de cementen grond van de open ruimte liggen zij aan zij 170 felgekleurde portretten van bekende en minder bekende politieke gevangenen uit 33 landen. China (38) en Iran (36) gaan aan kop.

Alle beeltenissen zijn gemaakt van Lego, met als onbedoeld gevolg dat kleuters meteen op de grond gaan zitten om de bouwsteentjes uit de kunstwerken te halen, voordat hun ouders ze geschrokken toesissen. Huilpartijen zijn een terugkerend geluid in de galmende hal van Trace.

Van dichtbij zijn de portretten haast niet te herkennen. Het gezicht van Tibetaanse zanger Lolo lijkt niet meer dan een zee van geel, oranje en zwart. Maar wie afstand neemt, ziet in plaats van Legoblokjes een indringend portret van de man die zes jaar vastzit omdat hij met zijn liederen de onafhankelijkheid van Tibet bepleit.

Bloemen in de toiletpot

Dit effect is nog sterker vanaf de Gun Gallery. Vanaf de smalle galerij boven de expositieruimte hielden gewapende bewakers alles in de gaten. Nu is het de plek om het gezicht te bekijken van de Iraanse natuurkundige Omid Kokabee. Hij zit tien jaar vast wegens „communicatie met een vijandige mogendheid” (de VS).

Bezoekers struinen tussen de portretten door. Soms raakt iemand even de lippen of neus van een dissident aan, wat de opzichters toelaten. „We passen de stukjes gewoon weer in elkaar”, mompelt een toezichthouder als een peuter over het gezicht kruipt van oud-CIA-officier John Kiriakou, een veroordeelde klokkenluider.

Tussen vrijheid en opsluiting

Het hangende werk Refraction (‘lichtbreking’) past perfect in een hal verderop. De stalen vleugel is meterslang, en alleen te bekijken door vuile raampjes. Al hangt de vleugel stil, hij suggereert snelheid en beweging. Het gaat Ai om de spanning tussen vrijheid en opsluiting, zegt hij.

Blossom Illumination (‘verlichting met bloesem’) in de oude ziekenboeg is het intiemste werk. In de lege ziekenhuiscellen zijn wc’s en badkuipen tot de rand gevuld met witte, porseleinen bloemetjes. De tere lieflijkheid ervan vormt een verwarrend contrast met de kille cellen en de gebruikelijke functie van de toiletpot.

Dit deel van de tentoonstelling is rustig. Van de cellen gaat een imponerend effect uit. Je moet door de deur in de tralies heen, de lege cel door, om te kunnen zien wat Ai heeft gemaakt. Een vrouw die de stappen naar de wc heeft gezet, staat lange tijd met tranen in haar ogen te kijken. Ai noemt het „symbolische troost voor de gevangenen” en dat vindt zij ook. „Het idee dat er schoonheid is... Ik vraag me af of gevangenen dat blijven beseffen.”

Howard Levitt van de National Park Service vertelt dat er geen moment werd getwijfeld toen For-Site de parkdienst benaderde. De meeste toeristen denken bij de term ‘National Park’ aan ruige wildernis. „Maar de parken vertellen het verhaal van dit land”, zegt Levitt – en dat doet deze expositie ook. In de parken wordt al lang bij ingewikkelde historische kwesties stilgestaan. „Iedereen pikt op wat hij zelf wil.”

Schrijven naar gevangenen

Voordat je de pont terug neemt, kun je aan grote tafels in de voormalige eethal post versturen aan de politieke gevangenen voor wie Ai aandacht vraagt. Het adres in Rusland of Iran is al voorgedrukt. Veel mensen zitten er te schrijven, sommigen huilend. Ze zijn een uur of een halve dag ondergedompeld in het idee van gevangenschap.

Met zijn confronterende kunst heeft Ai de ervaringen van politieke gevangenen verbonden met de pijn en eenzaamheid die op Alcatraz moet zijn gevoeld. Dat is een bijzondere ervaring, die Haines onwetende toeristen wil schenken. En ze hoopt ook inwoners van de regio – die Alcatraz vaak als een overbevolkte kermisattractie beschouwen – te verleiden om eens langs te komen. Zoals een van de gidsen op de kade roept: „Kunst van wereldklasse, mensen, inbegrepen bij de overtocht!”